EKREM DEMİRLİ,KUŞEYRİ OKUMALARI 22. SEMİNER ÖZETİ

Dersin Amacı ve İçeriği

Bu seminer, Kuşeyrî’nin mahv ve ispat kavramları etrafında geliştirdiği tasavvufi düşüncenin kelâm ve felsefe karşısındaki konumunu tartışmayı amaçlar. Mahv (silme) ve ispat (yerleştirme) kavramları üzerinden adet, tabiat, ibadet, niyet, fiil, vasıf ve özne gibi kavramlar felsefî ve kelâmî arka planla birlikte ele alınır.

Ana Temalar ve Başlıklar

1. Mahv ve İspatın Anlamı ve Ontolojik Arka Planı

Mahv, alışılmış (adet) sıfatların silinmesi; ispat ise ibadet hükümlerinin yerleştirilmesidir. Bu ayrım, kelâmın doğayı adete dönüştürmesinden sonra tasavvufun, adeti niyetle dönüştürerek ibadete taşıma çabası olarak sunulur. Tasavvufun doğrudan doğayla değil, kelâmın inşa ettiği normatif yapıyla hesaplaştığı vurgulanır.

2. Adet, Tabiat ve Sünnî Kelâm İlişkisi

Doğa kavramı, tabip ve filozoflar için sabit niteliklere işaret ederken; kelâm, bu sabit doğaları alışkanlık (adet) kavramına dönüştürerek nedensellikten uzaklaştırır. Eş’arî gelenek, tekrar eden olgulara zorunluluk atfetmez; tasavvuf ise bu adetleri niyetle aşmaya çalışır.

3. Niyet ve Fiil Aracılığıyla Mahv ve İspat

İbadet, niyetle başlar; dolayısıyla mahv–ispat bir davranışın amacına göre dönüşümüdür. Mahv edilmesi gereken, yalnızca kötü huylar değil, doğal ya da nötr davranışlardır. Beşerî vasıf-retoriği bu noktada eleştirilir ve felsefi-kelâmî zemine oturmayan vaaz diline dikkat çekilir.

4. Terk, Gaflet ve İllet Üzerinden Üçlü Arınma

Mahv süreci üç kademede ilerler: bedenî davranışlardan günahın (zelle) düşmesi; kalpte gafletin silinmesi; akılda illetin (nedensellik düşüncesi) kaldırılması. Bu, dünya, ahiret ve benliğin sırasıyla terkini öngören tasavvufî yolculuğun bir şemasıdır.

5. Fiil ve İnfial İlişkisinde Tanrı Tasavvuru

La fâile illâ hû (ondan başka fail yoktur) anlayışıyla yetinmenin eksikliği vurgulanır. Tanrı’nın yalnızca fail değil, aynı zamanda münfail (etkilenen) olarak da düşünülmesi gerektiği savunulur. Bu, gazalî öncesi tasavvufun sınırlılığına ve İbn Arabî sonrası bütüncül varlık anlayışına gönderme yapar.

Sonuç

Seminer, mahv–ispat kavramları üzerinden sadece ahlâkî bir arınmayı değil, kelâm, felsefe ve tasavvuf arasındaki derin ayrışmaları ve geçişleri de analiz eder. Kavramlar bir şemaya oturtularak anlaşılabilir hâle getirilir; böylece tasavvufî dönüşüm hem bireysel hem de kozmolojik bir düzlemde değerlendirilmiş olur.

 

Purpose and Content of the Seminar

This seminar focuses on the Sufi concepts of maḥw (effacement) and ithbāt (affirmation) as discussed in Qushayrī’s Risāla, analyzing their metaphysical, ethical, and theological implications. The aim is to explore how these terms relate to customary action (ʿāda), nature, worship, intention, act, attribute, and subjectivity, especially in contrast to kalām and philosophical frameworks.

Main Themes and Topics

1. The Ontology of Maḥw and Ithbāt

Maḥw means erasing habitual or natural attributes, while ithbāt refers to the establishment of divine commands through intentional action. These concepts emerge as a Sufi response not to physical nature, but to the theological order constructed by Sunnī kalām, where Sufism proposes a transformation of habits into acts of worship through inner intention.

2. ʿĀda, Ṭabīʿa, and Sunnī Theology

For philosophers, nature (ṭabīʿa) represents fixed attributes. Kalām, however, redefines these as habitual (ʿāda) rather than necessary, thereby removing causality from nature. The Ashʿarite tradition denies any natural necessity, and Sufism seeks to transcend even these habits through spiritual intention.

3. Intention and Action as the Medium of Transformation

In Sufism, worship begins with intention. Thus, maḥw and ithbāt are not merely about ridding oneself of sins, but about transforming neutral or even good actions into higher spiritual acts. Demirli criticizes the rhetorical overuse of “human attributes” in sermons, arguing that it lacks theological depth.

4. Threefold Purification: Act, Heart, and Mind

The process of maḥw progresses through three levels: bodily actions must be purified from sin; the heart from heedlessness; and the intellect from causality. This threefold path corresponds to renouncing the world, the afterlife, and the self—thus forming a comprehensive Sufi framework.

5. God as Both Agent and Recipient

Demirli argues that it is insufficient to describe God only as the sole agent (lā fāʿila illā huwa). Instead, God must also be seen as munfaʿil—the one who is affected. This reflects a deeper metaphysical approach aligned with post-Ghazālī and especially Ibn ʿArabī’s vision of reality, going beyond earlier Sufi limitations.

Conclusion

Through the lens of maḥw and ithbāt, this seminar examines not only ethical purification but also the philosophical and theological tensions between Sufism, kalām, and philosophy. The concepts are mapped within a structured spiritual scheme that allows for an integrated understanding of individual and cosmic transformation in Sufism.