EKREM DEMİRLİ: SADREDDİN KONEVÎ, TASAVVUF METAFİZİĞİ OKUMALARI 17. SEMİNER ÖZETİ

Seminerin Amacı ve İçeriği

Bu seminerde Ekrem Demirli, Sadreddin Konevî’nin metafizik düşüncesinin temel kavramlarını (bileşiklik, terkip, içtima, galibiyet-mağlubiyet) detaylandırmakta ve bu düşüncenin klasik kelâm ve felsefe geleneklerinden nasıl farklılaştığını göstermektedir. Konevî’nin ontolojik görüşleri bağlamında ilahi isimlerin içtimaı, kevn-i cami anlayışı ve insanda bu isimlerin zuhur biçimleri üzerine derinlemesine bir okuma yapılmaktadır.

Ana temalar ve başlıklar

1. Basitlik, Bileşiklik ve İtimar Kavramı

Konevî’de yaratma, unsurların bir araya gelmesiyle oluşan bileşik varlıklar (terkip) üzerinden anlaşılır. Bu süreç “itimat” ve “tehlif” gibi kavramlarla ifade edilir.

2. İlahi İsimlerin İçtimaı ve Terkibi

Konevî, âlemin varlığını ilahi isimlerin bir araya gelmesine bağlar. Her şey bu isimlerin galibiyet-mağlubiyet ilişkisiyle birleşmesinden doğar. Bu açıklama modeli, kelâm geleneğindeki irade-kudret temelli yaratma anlayışına bir alternatiftir.

3. Kelâm Geleneğine Eleştiri ve Kadim-Hadis Problemi

Kadim ile hadis arasındaki ilişki, kelâm geleneğinde yeterince açıklanamaz. Demirli, ehl-i sünnet kelâmının asıl meselesinin bu ilişki olduğunu ve ilahi kelamın (Kur’an) bu bağlamda teolojik düşüncenin merkezinde yer aldığını vurgular.

4. Felsefe ve Tasavvuf Arasındaki Ayrım

Meşşâî filozoflar ilk ilkeyi (Tanrı’yı) konuşmayı gereksiz bulur, ahlak ve fıkıh merkezlidir. Konevî ise Tanrı-insan ilişkisinin tüm boyutlarını anlamaya çalışır ve bu nedenle metafiziğe yönelir.

5. Kevn-i Cami ve Mikrokozmos-Makrokozmos

İnsan, ilahi isimlerin mazharı olan kevn-i camidir. Bu ontolojik anlayış epistemolojik ve ahlaki olarak da insanı merkeze koyar. İnsan, tüm evrenin bir özeti ve temsilcisidir.

6. Tümden Gelimci Metafizik ve Bilgi Dönüşümü

Konevî’nin düşüncesi Tanrı’daki yapıdan hareketle âlemi anlama üzerine kurulu bir tümden gelimdir. Bilgi sürecinde fer ile asıl yer değiştirir; bu, tasavvufi düşüncenin temel farkıdır.

Sonuç

Bu seminer, Konevî’nin metafiziğini sadece terimsel düzeyde değil, kelâm ve felsefe gelenekleriyle karşılaştırarak çözümlemekte; aynı zamanda tasavvufun bilgi anlayışındaki kırılmaları ortaya koymaktadır. Sonraki seminerlerde bu temeller üzerine dua, talep ve teveccüh gibi pratik tasavvufi konular işlenecektir.

 

Purpose and Content of the Seminar

In this seminar, Ekrem Demirli elaborates on Sadreddin Konevî’s core metaphysical concepts—composition, synthesis (tarkīb), conjunction (ijtimāʿ), and dominance/submission (ghalaba–maghlūbiyya)—and highlights how his thought departs from classical kalām and philosophical traditions. The seminar offers a deep exploration of the conjunction of divine names, the concept of the all-comprehensive being (al-kawn al-jāmiʿ), and how these names manifest within the human.

Main Themes and Topics

1. Simplicity, Composition, and the Concept of Reliance

For Konevî, creation is understood through the composition of elements—complex beings formed via tarkīb. This process is explained through notions such as “reliance” (iʿtimād) and “harmonization” (taʾlīf).

2. Conjunction and Composition of Divine Names

Konevî attributes the existence of the cosmos to the conjunction of divine names. Every being emerges from the dominance and submission among these names. This framework offers an alternative to the kalām tradition’s creation model based on divine will and power.

3. Critique of Kalām and the Eternal–Temporal Dilemma

Kalām theology fails to adequately address the relationship between the eternal (qadīm) and the created (ḥādith). Demirli emphasizes that this tension, especially concerning the nature of divine speech (the Qur’an), lies at the heart of theological discourse.

4. The Distinction Between Philosophy and Sufism

Peripatetic philosophers avoid direct discourse on God, focusing instead on ethics and jurisprudence. Konevî, in contrast, seeks to understand the full scope of the God–human relationship and thus turns toward metaphysics.

5. Al-Kawn al-Jāmiʿ and the Microcosm–Macrocosm Theory

The human is seen as the all-encompassing being and the locus of all divine names. This ontological view places the human at the center of both epistemological and moral systems, making them the summary and representative of the cosmos.

6. Deductive Metaphysics and the Transformation of Knowledge

Konevî’s metaphysics is based on a deductive method—from divine structure to cosmic reality. In this knowledge process, the particular becomes the mirror of the universal—a central innovation in Sufi thought.

Conclusion

This seminar analyzes Konevî’s metaphysics not only through terminology but by comparing it with kalām and philosophical traditions. It also reveals significant shifts in the understanding of knowledge within Sufism. Upcoming seminars will expand on these foundations through topics such as prayer, request, and tawajjuh (spiritual orientation).