EŞREF ALTAŞ, RÂZİ OKUMALARI: MUHASSAL 20. SEMİNER ÖZETİ

Dersin Amacı ve İçeriği

Bu seminerde Fahreddin er-Râzî, İbn Sînâcı gelenekte “zâtı gereği mümkün” (el-mümkin li-zâtihî) olarak tanımlanan varlık kategorisinin tanımını ve felsefî/mantıksal açılımlarını ele alır. İmkân kavramının tanımı üzerinden, varlık ve yokluk karşısındaki konumu, zihin-dış dünya ayrımı, mahiyet-varlık ilişkisi ve özgürlük-determinizm bağlamında içerdiği paradokslar sorgulanır. Amaç, imkânın aklî mi, ontolojik mi, yoksa sadece zihnî bir tasavvur mu olduğuna dair klasik felsefe ve kelâmın çelişen yaklaşımlarını analiz etmektir.

1. Mümkün Varlığın Tanımı ve Ontolojik Durumu

Mümkün, varlığı ve yokluğu düşünülebilir olan, yani varlığı ne zorunlu ne de imkânsız olan şeydir. Bu tanımda varlık ve yokluk imkânsızlığa yol açmaz. Ancak bu kavramsal imkân, dış dünyada mümkün olanın hep bir sebep aracılığıyla var olduğu gerçeğiyle çelişir. Râzî burada, imkânın dışta değil, zihinde geçerli bir yapı olduğunu vurgular.

2. Varlık–Mahiyet Ayrımı ve İmkânın Uygulanabilirliği

Mahiyet–varlık ayrımını kabul eden gelenek için imkân kavramı uygulanabilir gözükse de, Râzî bu ayrımın gerçek varlık düzleminde geçerli olmadığını savunur. Eğer bir şey varsa, zorunlulukla vardır; yoksa, yokluğu zorunludur. Bu durumda mümkünlük iddiası yer bulamaz. Böylece mahiyetin ne var ne yok olduğu iddiası geçersiz kılınır.

3. İmkânın Kavramsal Yapısı: Vücudî mi, Selbî mi?

Üçüncü tartışma, imkân kavramının olumlu bir anlam (vücudî) mı yoksa olumsuz bir nitelik (selbî) mi taşıdığı sorusuna odaklanır. Râzî, bu ayrımı her iki yönden de geçersiz bulur. İmkân eğer vücudî bir sıfatsa, varlığa eşlik etmesi gerekir; bu da imkânı zorunlu hale getirir. Eğer selbî ise, yoklukla nitelenmesi gerekirdi ki bu da mantıken kabul edilemez.

4. İmkânın Geleceğe İlişkin Kullanımı (İmkân-ı İstikbâlî)

Râzî, istikbale yönelik imkân (örneğin “yarın masa yok olabilir”) kullanımının da çelişki içerdiğini ileri sürer. Çünkü gelecekteki yokluk şu anda gerçeklik kazanmadığı için, hakkında imkân hükmü verilemez. Bu tartışma, Aristo’nun üçüncü halin imkânsızlığı ilkesi çerçevesinde özgürlük meselesiyle ilişkilendirilir.

5. İmkânın Taşıyıcısı Problemi

Eğer imkân bir sıfatsa, bunun bir taşıyıcısı olması gerekir. Ancak varlık öncesinde hiçbir şey mevcut değildir; bu da imkânın bir taşıyıcısının olmaması anlamına gelir. Bu noktada imkânın aklî bir itibar (makûlât-ı sânîye) olduğu kabul edilir.

Sonuç

Râzî, imkân kavramının ontolojik tutarsızlıklarını ve zihnî bir spekülasyondan ibaret olduğunu detaylı delillerle gösterir. Ancak tüm eleştirilere rağmen imkânın pratikte vazgeçilmezliği de kabul edilir. Böylece kelâmî gelenekte bu kavramın aklî bir çerçevede tutulması, metafizik tartışmaların merkezinde yer bulur.

Purpose and Content of the Seminar

This seminar explores the Avicennan concept of the “essentially possible being” (al-mumkin li-dhātihi) through the lens of Fakhr al-Dīn al-Rāzī’s critical analysis. The discussions revolve around the definition of possibility (imkān), its ontological versus conceptual status, the distinction between essence and existence, and the logical paradoxes that arise from applying possibility in the contexts of creation, free will, and causality. Rāzī seeks to determine whether possibility is a rational, ontological, or merely conceptual construct.

1. Definition and Ontological Status of the Possible Being

A possible being is defined as something whose existence and nonexistence are both conceivable—it is neither necessary nor impossible. However, Rāzī emphasizes that while this definition is logically valid, in reality, possible beings only come into existence through a cause. Therefore, he concludes that imkān has no external ontological reality but is rather a conceptual judgment.

2. Essence–Existence Distinction and the Applicability of Possibility

While the distinction between essence and existence supports the notion of possibility, Rāzī challenges this metaphysical separation. If something exists, it exists necessarily; if not, its nonexistence is likewise necessary. Under such conditions, the notion of something being “possible” becomes invalid outside mental abstraction.

3. Is Possibility a Positive or Negative Attribute?

Rāzī interrogates whether imkān is a positive (wujūdī) or negative (salbī) attribute. If it is positive, it should co-exist with being, thereby making it necessary—a contradiction. If it is negative, it aligns with nonexistence, which also leads to inconsistency. This undermines the coherence of imkān as a real attribute.

4. Future-Tense Possibility (Imkān al-Istiqbālī)

He critiques the common use of imkān regarding future events (e.g., “the table might cease to exist tomorrow”) by asserting that since future nonexistence has not yet occurred, the judgment is unfounded. This discussion connects to Aristotle’s principle of the excluded middle and the theological problem of divine knowledge and human freedom.

5. The Carrier of Possibility and Mental Constructs

If imkān is an attribute, it must have a subject to which it applies. However, before something exists, there is no bearer of that attribute. Rāzī concludes that imkān must therefore belong to the category of second-order intelligibles (al-maʿqūlāt al-thāniyya)—conceptual tools rather than actual ontological states.

Conclusion

This seminar presents a critical assessment of the concept of possibility and its metaphysical implications. Rāzī deconstructs the logical and ontological foundations of imkān, ultimately framing it as a conceptual necessity rather than an ontological reality. Nevertheless, he acknowledges its indispensable role in theological and philosophical discourse, securing its place as a central construct in kalām reasoning.