EŞREF ALTAŞ, RÂZİ OKUMALARI: MUHASSAL 22. SEMİNER ÖZETİ

Dersin Amacı ve İçeriği

Bu seminerde, kelâmî ontolojide varlıkların “kadîm” (ezelî) ve “muhdes” (sonradan yaratılmış) olarak tasnifi detaylı biçimde ele alınır. Râzî, bu ayrımın kelâm geleneğindeki temel metafizik dayanağını ortaya koyarken, filozofların zorunlu-mümkün ayrımına dayalı farklı ontolojik yaklaşımlarıyla karşılaştırmalı bir analiz sunar. Seminerin amacı, kadîm ve muhdes kavramlarının tanımlarını, ontolojik kapsamlarını ve ilahî fiille ilişkilerini tartışmak; ayrıca mucib bi’z-zât ve fâil-i muhtar tasavvurları çerçevesinde bu varlıkların yaratılış tarzlarını irdelemektir.

1. Kadîm–Muhdes Ayrımı: Ontolojik Temellendirme

Kelâmcılar, varlıkları kadîm (başlangıcı olmayan) ve muhdes (başlangıcı olan) olarak ikiye ayırır. Kadîm yalnızca Allah’tır; diğer tüm varlıklar—melekler, cinler, ahiret gibi metafizik alanlar dâhil—muhdestir. Bu ayrım, Tanrı ile masivâsı arasındaki kesin farkı ortaya koyar ve panenteist/panteist görüşlerin dışlanmasına olanak sağlar.

2. Zaman, Alem ve Gaip–Şahit Ayrımı

Kelâmcılar, “alem”i sadece görünen dünya olarak değil, Allah dışında kalan tüm mevcudatı kapsayan bir bütün olarak görür. Bu varlıklar “gaip” (gizli) ya da “şahit” (görünür) olabilir; fakat bu ayrım epistemolojik, kadîm–muhdes ayrımı ise ontolojiktir.

3. Mucib bi’z-zât ve Fâil-i Muhtar Tartışması

Kadîm bir fiilin fâil-i muhtar (özgür iradeli fail) ile ilişkilendirilemeyeceği, ancak mucib bi’z-zât (zatı gereği zorunlu olarak etki eden fail) ile ilişkilendirilebileceği üzerinde ittifak vardır. Râzî, kelâmcıların ve filozofların bu teknik düzeyde ortaklaştığını, ancak Tanrı tasavvurlarında ayrıştıklarını gösterir.

4. Kadîm ve Halleri: Sıfatlar Meselesi

Ehl-i sünnet, Allah’ın sıfatlarının da kadîm olduğunu savunurken, Mutezile taaddüd-i kudemâ (kadîm varlıkların çokluğu) endişesiyle bunu reddeder. Râzî, her iki tarafın da aslında bu sıfatları ezelde sabit kabul ettiğini ve kadîm anlamını zımnen benimsediklerini belirtir.

5. Harranlılar ve Kadîm Varlıklar Anlayışı

Harranlı filozoflar, beş kadîm varlık (Tanrı, nefs, madde, zaman ve mekân) ileri sürer. Bu görüş, İslam düşüncesinde eleştirilmiş ve Allah dışında hiçbir şeyin kadîm olamayacağı temelinde reddedilmiştir.

Sonuç

Seminer, kelâmî ontolojinin merkezinde yer alan kadîm–muhdes ayrımını hem kavramsal hem tarihsel bağlamda açımlarken, Râzî’nin bu meselelere dair uzlaştırıcı ve eleştirel yaklaşımını da yansıtır. Bu ayrımın Tanrı tasavvuru, yaratma anlayışı ve kelâm-felsefe ilişkisi açısından belirleyici olduğu gösterilir.

Purpose and Content of the Seminar

This seminar explores the classical kalām distinction between “eternal” (qadīm) and “created” (muḥdath) beings, which forms a fundamental ontological framework in Islamic theology. Fakhr al-Dīn al-Rāzī examines the theological basis of this division while engaging in comparative analysis with philosophical classifications such as necessary and contingent existence. The seminar also analyzes different models of divine action—mūjib bi-dhātihi (necessary cause) versus fāʿil mukhtār (volitional agent)—to elucidate how various beings come into existence.

1. The Qadīm–Muḥdath Distinction and Ontological Foundations

Theologians categorize existence into qadīm (without beginning) and muḥdath (having a beginning). Only God is qadīm; all other entities—including angels, jinn, and eschatological realities—are muḥdath. This absolute distinction secures the transcendence of God and guards against pantheistic or panentheistic interpretations of existence.

2. Time, the Universe, and the Ghayb–Shahāda Division

In kalām, the term “universe” (ʿālam) refers not only to the visible world but to everything apart from God. Created beings can belong to the unseen (ghayb) or the witnessed (shahāda) realms. However, the qadīm–muḥdath distinction is ontological, while ghayb–shahāda is epistemological, relating to perception and knowledge.

3. Necessary Emanation and Volitional Creation

There is general agreement that an eternal effect cannot originate from a volitional agent (fāʿil mukhtār) without resulting in temporal paradoxes. Philosophers resolve this by positing a mūjib bi-dhātihi—a necessary cause whose essence generates effects without will. Rāzī acknowledges this shared logical insight while highlighting major theological divergences in conceptions of God.

4. The Question of Divine Attributes and the Multiplicity of the Eternal

The Ashʿarite tradition holds that God’s attributes are also eternal. The Muʿtazilites reject this due to concerns about the multiplicity of eternal beings (taʿaddud al-qudamāʾ). Rāzī argues that despite terminological disagreements, both schools acknowledge the eternal fixity of these attributes in substance.

5. The Harrānian Doctrine of Multiple Eternal Entities

The philosophers of Harrān proposed the existence of five eternal entities: God, soul, matter, time, and space. This view was widely rejected in Islamic thought as incompatible with tawḥīd (divine unity), affirming that only God can truly be eternal.

Conclusion

This seminar presents a thorough inquiry into the qadīm–muḥdath distinction as a central element of kalām ontology. Rāzī’s analysis provides both a critical engagement with philosophical models and a reaffirmation of theological boundaries. The distinction ultimately shapes conceptions of divine action, the nature of creation, and the broader relationship between theology and philosophy.