ABDURRAHİM KOZALI: el-MUVÂFAKÂT 3. SEMİNER ÖZETİ

1. Dersin Amacı ve İçeriği
   Bu 3. seminer, Abdurrahim Kozalı’nın el-Muvâfakât okumalarında artık giriş kısmının tamamlanıp birinci ve ikinci mukaddimelere geçilmesiyle birlikte eserin asli yapısına girilen bölümdür. Kozalı bu derste, el-Muvâfakât’ın klasik bir fıkıh usulü metni olarak değil, hukuk düşüncesini yeniden inşa etmeyi amaçlayan sistematik bir proje olarak ele alınması gerektiğini vurgular. Seminerin ana odağında, Şâtıbî’nin “yakîn” (kesinlik) ve “küllî” (bütüncül ilke) temelli usul anlayışı, zahirîliğin aşılması ve farklı mezhepler arasında sentez arayışı yer alır.
2. Ana Temalar ve Tartışma Başlıkları

1. Zahirin Ötesine Geçmek ve Amaçlara Yönelmek
   Şâtıbî, nasların zahiri anlamlarıyla yetinmeyip, bunların arkasındaki illeti ve gayeyi (makasıdı) kavramayı teklif eder. Kozalı, bunun ne Bâtınîlik ne de mistik yorum olduğunu, aksine fukahanın kıyas gibi yöntemlerle zaten zahirin ötesine geçtiğini gösterir.
2. Kıyas, Tümelleşme ve Evrensel İlke Arayışı
   Klasik usul düşüncesi, kıyası hep örnek olaylar üzerinden tümevarımla inşa ederken; Şâtıbî bu süreci açık ve sistemli hale getirerek, tümel (küllî) ilkelerin doğrudan ortaya konması gerektiğini savunur. Bu yaklaşım onu felsefi ve doğal hukuk düşüncesine yakınlaştırır.
3. Parçadan Bütüne: Amelden Sisteme
   Şâtıbî, sadece fer’î meseleler üzerinde durmak yerine, şeriatın tamamını kuşatan gayelere ulaşmayı hedefler. Kozalı, bu yönelimin usulü parçacı bir teknikten çıkarıp, amaç merkezli bir sistematik inşaya yönelttiğini vurgular.
4. Eserin Başlığı ve Entellektüel Vizyonu
   Şâtıbî esere önce “el-Taʿrîf bi-Esrâri’t-Teklîf” adını vermek isterken, gördüğü bir rüyadan sonra “el-Muvâfakât” adını tercih eder. Kozalı, bu tercihin Ebû Hanîfe ile İbn Kâsım’ın görüşlerini uzlaştırma idealini sembolize ettiğini ve eserin mezhepler üstü bir etik sistem kurma çabası olduğunu belirtir.
5. “Usul-i Fıkıh Kat’îdir” Ne Demektir?
   Şâtıbî’nin “usul-i fıkıh kat’îdir” ifadesi, klasik usulün tamamının kat’î olduğu anlamına gelmez. Aksine, Şâtıbî, sadece dinin kat’î ilkeleriyle kurulacak yeni bir usul anlayışını kasteder: aklî, zarurî, ve istikrâ ile sabit ilkeler.
6. Bilginin Türleri: Aklî – Âdî – Naklî
   Şâtıbî’ye göre bilgi üç kaynaktan gelir: akıl, alışkanlık (tecrübe) ve nakil (vahiy). Bu bilgilerden elde edilen hükümler de zorunluluk (vücûb), imkânsızlık (imtinaʿ) ve cevaz şeklinde kategorize edilir. Kozalı bu ayrımı, hukuk sistematiğinin bilgi temeli olarak analiz eder.
7. İstikrâ (Tümevarım) ile Kesinlik Arayışı
   Şâtıbî’nin makâsıd anlayışında sıkça başvurduğu istikrâ yöntemi, yani çoklu örnekten genel sonuca ulaşma, “beş temel gaye” gibi ilkelerin elde edilmesini sağlar. Ancak Kozalı, bu yöntemin gerçekten kesin bilgi üretip üretmediğini sorgular ve Şâtıbî’nin Kur’an’ın kapalı (sınırlı) metin yapısından hareketle mutlak istikrâ iddiasını problematize eder.

3. Sonuç
   Bu seminer, Şâtıbî’nin el-Muvâfakât adlı eserinde kurmak istediği hukuk düşüncesinin sadece usul kurallarına dayanmadığını; aynı zamanda ahlaki, rasyonel ve sistemli bir inşa çabası olduğunu ortaya koyar. Kozalı, Şâtıbî’nin çabasını fıkhı bir metodoloji olmaktan çıkarıp, bir hukuk felsefesine dönüştüren öncü bir yaklaşım olarak değerlendirir. Bu çerçevede el-Muvâfakât, hem klasik geleneğe yaslanan hem de onu aşarak yeni bir teorik çerçeve öneren özgün bir çalışmadır.

1. Purpose and Content of the Seminar
   This third seminar in Abdurrahim Kozalı’s al-Muwāfaqāt reading series marks the transition from the preface (dibāja) to the beginning of the core content, particularly the first and second introductory chapters (muqaddimāt). Kozalı emphasizes that al-Muwāfaqāt should not be read merely as a classical work of legal theory, but as a systematic and philosophical attempt by al-Shāṭibī to reformulate Islamic legal reasoning by rooting it in certainty (qaṭʿiyyah) and comprehensive principles (kulliyyāt). The seminar explores the epistemological foundations of this system, the concept of going beyond the literal meaning of texts, and the ambition to reconcile major schools of thought within an overarching framework.
2. Main Themes and Key Discussions

1. Going Beyond the Literal Text
   Al-Shāṭibī invites readers to move beyond the apparent meanings (ẓawāhir) of religious texts and explore their deeper purposes (maqāṣid). Kozalı situates this within a broader intellectual tradition, distinguishing it from Bāṭinī and mystical readings, and shows how even jurists (fuqahāʾ) engage in such interpretive extensions through analogical reasoning (qiyās).
2. Analogy, Generalization, and the Search for Universals
   While classical legal theory privileges analogical deduction from specific cases, Kozalı shows that every analogy (qiyās) contains an implicit generalization. Al-Shāṭibī seeks to make these generalizations explicit, transforming isolated rulings into universal legal and ethical principles. This aligns his thought more closely with philosophical and natural law traditions.
3. Intent Behind the Work: From Particulars to Universals
   Shāṭibī’s aim is not only to analyze specific rulings but to uncover the maqāṣid—the overarching purposes behind Islamic law. Kozalı explains this intellectual move as a transition from dealing with scattered particulars to constructing a coherent and universal framework that governs all legal rulings.
4. Title and Intellectual Vision: From “Secrets of Taklīf” to “al-Muwāfaqāt”
   Originally intending to title the work al-Taʿrīf bi-Asrār al-Taklīf (“Introducing the Secrets of Moral Responsibility”), Shāṭibī eventually adopted the name al-Muwāfaqāt based on a dream in which the reconciling of Abū Ḥanīfa’s and Ibn Qāsim’s views was symbolically confirmed. Kozalı interprets this as Shāṭibī’s attempt to create a meta-system transcending both the Mālikī and Ḥanafī schools—one that is ethical in nature rather than strictly legal.
5. What Does It Mean to Say “Uṣūl al-Fiqh Is Certain”?
   Shāṭibī famously claims that uṣūl al-fiqh is certain (qaṭʿī). Kozalı critically examines this statement, arguing that Shāṭibī is not referring to the traditional discipline of uṣūl al-fiqh but rather to a new science constructed from only the certain principles of the Sharīʿa. This includes rational axioms, definitive scriptural universals, and axioms derived via thorough induction (istiqrāʾ).
6. Epistemological Foundations: Rational, Habitual, and Revealed Premises
   Shāṭibī classifies knowledge into three types of premises: rational (ʿaqlī), customary or empirical (ʿādī), and revealed (naqlī). Kozalı unpacks how each type leads to judgments of necessity (wujūb), impossibility (imtināʿ), or permissibility (jawāz), and how they contribute to building a coherent, rationally grounded framework for Islamic legal thought.
7. The Challenge of Certainty and the Role of Induction (Istiqrāʾ)
   Kozalı points out the difficulty of claiming that inductively derived principles (e.g., the five universal maqāṣid: protection of religion, life, intellect, lineage, and property) are absolutely certain. While Shāṭibī argues that the limited and closed nature of the scriptural corpus makes complete induction possible, Kozalı critiques this assumption by highlighting the complexity of scriptural interpretation and variation in legal derivation.

3. Conclusion
   This seminar offers an in-depth exploration of Shāṭibī’s vision to reconstruct Islamic legal theory around universal, rational, and ethically grounded principles. Abdurrahim Kozalı shows how al-Muwāfaqāt attempts to move beyond traditional jurisprudence, constructing a legal-ethical system rooted in certainty, rationality, and purposiveness. The discussion of epistemological categories, legal methodology, and the reinterpretation of classical legal discourse reveals Shāṭibī’s work as a foundational contribution to an Islamic philosophy of law.