ABDURRAHİM KOZALI: el-MUVÂFAKÂT 6. SEMİNER ÖZETİ

1. Dersin Amacı ve İçeriği
   Abdurrahim Kozalı’nın el-Muvâfakât okumalarının 6. seminerinde, üçüncü mukaddimenin tamamlanması ve dördüncü mukaddimenin giriş kısmı ele alınır. Bu seminerin temel amacı, Şâtıbî’nin tümevarım temelli bilgi sisteminin nasıl alternatif yöntemlere kapı araladığını göstermek ve klasik fıkıh usulü içindeki yöntem tartışmalarını, özellikle istihsan ve ıstıslah bağlamında değerlendirmektir. Ayrıca, usul ilminin kapsamı tartışılarak hangi konuların bu disiplinin içinde yer alıp almayacağına dair teorik çerçeve çizilir.
2. Ana Temalar ve Tartışma Başlıkları

3. Usûl ve Fürû Ayrımı: Kat’iyet–Zanniyet İlişkisi
   Şâtıbî’ye göre, usûl tümelci ve tümevarımsal yöntemiyle kat’î bilgi üretirken, fürû daha çok tekil delillere dayandığı için zannî bilgi üretir. Kozalı, bu ayrımı klasik tanımlar çerçevesinde sorgular: Fıkıh doğrudan hükümlerle ilgilenirken, usûl bu hükümlere götüren ilkelerin bilgisine odaklanır.
4. İstihsan ve Istıslah: Kat’î Temelli Yöntemler mi?
   Şâtıbî, geçmişte kullanılan bazı yöntemlerin tümevarım yoluyla kesin bilgi üretebildiğini iddia eder. Bunlar arasında istihsan ve ıstıslah da vardır. Ancak Kozalı, özellikle istihsanın mahiyetinin hâlâ tartışmalı olduğunu, istisna karakteri taşıması nedeniyle kat’îlikten uzak olduğunu ifade eder.
5. Yeni Yöntem İmkânı: Küllî Esaslar ve Modern Perspektif
   Şâtıbî’nin açtığı yöntem kapısının modern hukuk düşüncesine yakın olduğunu vurgulayan Kozalı, bu bakışın –ister istihsan, ister kaide temelli olsun– tümel bakış açısıyla inşa edildiğinde sağlam bir zemin oluşturabileceğini söyler. Ancak bu durumun modernist eğilimlerle örtüşebileceği konusunda da uyarıda bulunur.
6. Küllî–Tekil Karşılaştırması: Hangisi Daha Güçlü?
   Küllî esasların, belirli nasslara (tekil delillere) göre daha güçlü olabileceği iddiası tartışılır. Tekil nasslar mecaz, tahsis, müştereklik gibi dilsel belirsizlikler barındırdığı için Şâtıbî’ye göre kat’îlikten uzaktır; buna karşın küllî esaslar tümevarımın gücüyle daha kapsayıcı olabilir.
7. Fıkıh Usulünün Kapsamı: Hangi Konular Dışlanmalı?
   Dördüncü mukaddimede Şâtıbî, fıkıh usulü içinde yer alıp da fürûya etkisi olmayan meselelerin bu disiplinden çıkarılması gerektiğini savunur. Kozalı, bu yaklaşımın kelam, nahiv, mantık gibi yardımcı ilimlerin usûl içindeki yerini daralttığını, bunun ise metodolojik açıdan sorunlu olabileceğini belirtir.
8. Usûl–Kelam İlişkisi: Gazâlî ile Karşılaştırma
   Kozalı, Şâtıbî’nin kelamî meseleleri usulden dışlama çabasını, Gazâlî’nin entelektüel bütünlük idealine aykırı bulur. Gazâlî’nin, fıkıh usulünü kelamla iç içe bir yapı olarak kurguladığını, mutlak âlim profilinde bu bütüncül yaklaşımı zorunlu gördüğünü ifade eder.
9. Hakikat-i Lugaviyye ile Hakikat-i Şer‘iyye Ayrımı
   Nassların doğru anlaşılması için vahyin indiği dönemdeki Arapça üzerinden yorum yapılması gerektiğini belirten Şâtıbî’nin bu yaklaşımı, Kozalı’ya göre usûlün asli işlevlerinden biri olan anlam dönüşümünü (hakikat–mecaz, şer‘î müdahaleler) yansıtır.
10. Sonuç
    Bu seminer, Şâtıbî’nin hukuk metodolojisine dair önerdiği tümevarımcı yaklaşımın epistemolojik temellerini derinleştirirken, aynı zamanda usûl ilminin kapsamı üzerine kritik bir tartışma yürütür. Kozalı, Şâtıbî’nin küllî esaslar lehine geliştirdiği argümanların, klasik fıkıh usulü içinde özgün ama yer yer sorunlu noktalara temas ettiğini gösterir. Kelam ve diğer ilimlerin usûl dışına atılması gibi öneriler, disiplini daraltma riski taşırken, yöntemsel açıdan bir yenilenme ihtiyacını da ortaya koyar.

1. Purpose and Content of the Seminar
   The sixth seminar in Abdurrahim Kozalı’s al-Muwāfaqāt reading series covers the conclusion of the third muqaddima (introductory chapter) and begins the fourth. This session aims to deepen the analysis of Shāṭibī’s epistemological project—especially his use of inductive reasoning (istiqrāʾ)—and to assess how this opens the door for alternative methodologies within Islamic legal theory. Kozalı also explores how Shāṭibī redefines the scope of uṣūl al-fiqh by discussing which subjects properly belong to this discipline.
2. Main Themes and Discussion Topics

1. The Uṣūl–Furūʿ Distinction and the Role of Certainty
   Shāṭibī argues that uṣūl produces qaṭʿī (certain) knowledge through universal and inductive reasoning, while furūʿ (subsidiary rulings) deals with ẓannī (probabilistic) knowledge due to its reliance on particular proofs. Kozalı critically reviews this distinction in light of classical definitions: fiqh focuses on specific rulings, whereas uṣūl provides the methodological principles that guide their derivation.
2. Istihsān and Maṣlaḥa: Certainty-Based or Not?
   Shāṭibī defends methods like istihsān (juristic preference) and istislāḥ (public interest) as potentially capable of yielding certain rulings through inductive reasoning. However, Kozalı cautions that istihsān is still controversial due to its exceptional nature and lack of clear boundaries, making its claim to certainty questionable.
3. Opening the Door to New Methodologies
   Kozalı emphasizes that Shāṭibī’s method of deriving universal principles offers opportunities for modern reformulations of Islamic law. When grounded in a solid universal framework—whether based on istihsān or legal maxims—such methodologies could align with contemporary legal philosophy. However, he warns of the potential overlap with modernist tendencies that may depart from traditional sources.
4. Are Universal Principles Stronger than Specific Texts?
   Shāṭibī argues that kulliyyāt (universal principles) are epistemologically stronger than isolated naṣṣ (textual evidences), which can be ambiguous due to metaphor, specification, or multiple meanings. Kozalı examines this claim and its implications for how textual ambiguity impacts legal certainty.
5. Redefining the Scope of Uṣūl al-Fiqh
   In the fourth muqaddima, Shāṭibī argues that any discussions in uṣūl that do not directly affect furūʿ rulings should be excluded. Kozalı critiques this view, noting that it potentially removes disciplines like theology (kalām), grammar (naḥw), and logic from uṣūl, which could impoverish its methodological richness.
6. Theology and Uṣūl: Contrasting with al-Ghazālī
   Shāṭibī’s push to exclude theological issues from uṣūl is contrasted with al-Ghazālī’s more integrated vision. Kozalı argues that for al-Ghazālī, a complete scholar (ʿālim) must unify law, theology, and philosophy—a vision in tension with Shāṭibī’s disciplinary minimalism.
7. Lexical vs. Legal Meaning: Language and Interpretation
   Shāṭibī insists that Qur’anic and Prophetic texts should be interpreted based on the Arabic usage prevalent at the time of revelation. Kozalı sees this as part of uṣūl’s core function—dealing with shifts in meaning between literal usage, legal redefinition, and metaphorical interpretation.

3. Conclusion
   This seminar explores both the epistemological depth and methodological implications of Shāṭibī’s legal philosophy. His inductive, universalist approach aims to ground legal reasoning in certainty while challenging the dominance of literalism and overly scholastic uṣūl traditions. At the same time, Kozalı shows that Shāṭibī’s narrowing of uṣūl—especially his exclusion of auxiliary sciences—risks oversimplifying the complexity of Islamic legal thought. This tension reveals both the innovation and the limits of Shāṭibī’s project.