ABDURRAHİM KOZALI: el-MUVÂFAKÂT 7. SEMİNER ÖZETİ

1. Dersin Amacı ve İçeriği
   Abdurrahim Kozalı’nın el-Muvâfakât okumalarının 7. semineri, eserin 5. ve 6. mukaddimelerinin ayrıntılı biçimde incelendiği kapsamlı bir oturumdur. Bu seminerde Şâtıbî’nin bilgi ve yöntem anlayışı, özellikle “ameli neticesi olmayan ilmin şer’an makbul görülmemesi” prensibi üzerinden tartışılır. Müellifin spekülatif düşünceye ve özellikle kelam–felsefe birlikteliğine mesafeli duruşu ele alınırken, alternatif bir usul tasarımı önerdiği görülür. Ayrıca şeriatta kullanılan dilin ve anlatım biçiminin halkın anlayabileceği sade yapıda olması gerektiği vurgulanır.
2. Ana Temalar ve Tartışmalar

1. Ameli Neticesi Olmayan İlmin Reddedilmesi
2. mukaddimenin temel iddiası, “ameli sonucu olmayan meselelerle meşgul olmanın şer’an makbul olmamasıdır.” Kozalı, bu yaklaşımın özellikle kelam ve spekülatif felsefeye yönelik olduğunu, Şâtıbî’nin bu tür ilimleri meşruiyet dışında tuttuğunu ifade eder. Niyet, ahlak, niyete dayalı fiiller gibi kalbi ameller de pratik sonuç doğurduğu için bu ilimlerle ilgilenmek meşru kabul edilir.
3. İstikra (Tümevarım) Yönteminin Eleştirisi
   Müellifin bu prensibi istikra yöntemiyle temellendirmesi, yani Kur’an, hadis ve sahabe pratiğinden bu sonucu çıkarması, metodolojik açıdan eleştirilir. Kozalı, bu istikranın manipülatif olabileceğini, yani önceden belirlenen sonuca uygun örneklerin seçildiğini belirtir.
4. Kelam ve Felsefenin Dışlanması
   Şâtıbî, özellikle Râzî sonrası gelişen kelam-felsefe ilişkisinden rahatsızdır. Spekülatif düşünceyi, ümmi bir ümmet için inen şeriata uygun görmez. Ona göre bu tür düşünce tarzı felsefecilere aittir ve Müslümanlar bundan uzak durmalıdır.
5. Şeriatın Ameli Merkezli Yapısı ve Ümmiliği
   Şâtıbî’ye göre İslam ümmeti ve şeriat ümmi olduğu için, karmaşık felsefi kavramlara ihtiyaç yoktur. Bu nedenle mantık ve tarifi hakiki gibi teknik kavramsallaştırmalardan uzak durulmalıdır. Kozalı, bu tutumun ümmetin evrensel iddiası ile çeliştiğini savunur.
6. Matlup Bilgiye Götüren Yöntemler: Takribi vs. Tahkiki
7. mukaddimede Şâtıbî, bilgiyi elde etmede iki yöntemden bahseder: takribi (yaklaştırıcı) ve tahkiki (kesinleştirici). Şeriatın takribi yöntemi esas aldığını, tahkiki yöntemin ise zor, karmaşık ve gereksiz olduğunu savunur. Örnek olarak tanımların teknik değil sade olması gerektiği ifade edilir.
8. Mantığın ve Tanımların Reddi
   Şâtıbî, eşyanın hakikatine ulaşılamayacağını düşündüğü için tarifi hakiki yapmanın mümkün olmadığını belirtir. Bu noktada mantığın kavramlar (tasavvurat) kısmına mesafeli durur. Ancak tanımın yerine eş anlamlı sözcükle açıklamayı (tarifi lafzî) tercih eder.
9. Selefin Yöntem Üzerinden Savunulması
   Şâtıbî, selef alimlerinin argümanlarının mantıksal kurallara uyduğunu ama bunu bilinçli yapmadıklarını, yalnızca kendi uzmanlık alanlarına yoğunlaştıkları için sağlam sonuçlara ulaştıklarını belirtir. Bu da mantık kullanımını zorunlu kılmayan bir anlayışı temsil eder.
10. Kozalı’nın Eleştirisi ve Mahiyet Farklılığı
    Seminer sonunda Kozalı, Şâtıbî’nin “hakiki tanım yapılamaz” argümanına karşılık, Cevdet Paşa’nın “mahiyet-i itibariyye” kavramını örnek verir. Bu tür tanımların itibarî olduğu için gerçekliğe tam vukuf gerektirmediğini ve fıkıh usulü gibi alanlarda teknik tanımların mümkün olabileceğini savunur.

3. Sonuç
   Bu seminer, Şâtıbî’nin bilgi anlayışını şekillendiren temel prensipleri detaylı biçimde analiz eder. Kozalı, müellifin tutarlı bir düşünce çizgisi izlediğini, ancak bunun zaman zaman İslam düşüncesinin gelişim çizgisiyle çelişebileceğini vurgular. Özellikle kelam, mantık ve felsefe gibi alanlara mesafeli duruş, ümmetin bilimsel gelişimini sınırlandırıcı potansiyele sahiptir. Yine de Şâtıbî’nin metodolojik netliği ve alternatif usul önerisi, çağdaş hukuk düşüncesi açısından dikkate değer bir sistem inşası olarak değerlendirilir.

1. Purpose and Content of the Seminar
   The seventh seminar in Abdurrahim Kozalı’s al-Muwāfaqāt reading series focuses on the detailed analysis of the 5th and 6th introductory chapters (muqaddimāt) of al-Shāṭibī’s work. These chapters are central to understanding Shāṭibī’s epistemological framework, particularly his insistence that knowledge without practical consequences is not valid in the Sharīʿa. The seminar explores his critical stance toward speculative theology and philosophy, his rejection of formal logic, and his emphasis on a methodology tailored to an unlettered (ummī) community. Kozalı evaluates this critique while raising broader questions about the implications of Shāṭibī’s methodology.
2. Key Themes and Discussions

3. Rejection of Knowledge Without Practical Benefit
   The 5th muqaddima asserts that engaging in knowledge that lacks practical consequences is not acceptable in Islamic law. Kozalı explains that this position primarily targets speculative theology (kalām) and philosophical reasoning, which Shāṭibī sees as irrelevant or even harmful to the aims of the Sharīʿa.
4. Critique of Inductive Methodology
   Shāṭibī supports this principle via istiqrāʾ (induction), using examples from the Qur’an, ḥadīth, and the practices of the Companions. Kozalı critiques this use of induction, noting that it may be selectively applied to confirm conclusions already presupposed.
5. Exclusion of Kalām and Philosophy
   Shāṭibī expresses discomfort with the post-Rāzī fusion of kalām and philosophy. He sees speculative reasoning as alien to the Sharīʿa, which was revealed to a simple and unlettered community. Philosophical inquiry, in his view, is appropriate for philosophers, not believers.
6. Simplicity of Sharīʿa and the Ummah’s Ummī Identity
   Shāṭibī contends that because the Sharīʿa was revealed to an ummī nation, its language and concepts must remain simple and accessible. Technical formulations, including logical definitions and philosophical discourse, are thus inappropriate. Kozalı, however, warns that such a stance may conflict with the universal aspirations of Islam.
7. Two Epistemic Approaches: Approximative vs. Definitive
   In the 6th muqaddima, Shāṭibī introduces two epistemic approaches: taqrībī (approximative) and taḥqīqī (definitive). He argues that the Sharīʿa prefers the former, as it is simpler and more practical. He believes technical definitions are unnecessary and even counterproductive.
8. Rejection of Logic and Real Definitions
   Shāṭibī denies that true, essential definitions (taʿrīf ḥaqīqī) are attainable, which leads him to reject the necessity of logic—particularly the conceptual side of it. Instead, he advocates for taʿrīf lafẓī (verbal or synonymous definitions) that use plain language.
9. Defense of the Salaf’s Methodology
   Shāṭibī maintains that although the Salaf did not consciously use logical methodology, their arguments nevertheless conformed to sound reasoning because of their piety and expertise. Thus, logic is not a prerequisite for valid knowledge production.
10. Kozalı’s Critique: Possibility of Functional Definitions
    At the end of the seminar, Kozalı counters Shāṭibī’s view that real definitions are impossible. He draws on Cevdet Paşa’s notion of maḥiyyat-i iʿtibāriyya (constructive or nominal essences), arguing that legal theory can, and often does, rely on functional or context-based definitions without requiring full metaphysical clarity.
11. Conclusion
    This seminar thoroughly examines Shāṭibī’s epistemological framework and his insistence that knowledge must serve practical, legal, or ethical ends. Kozalı acknowledges the coherence of Shāṭibī’s approach but critiques its dismissive stance toward speculative and philosophical disciplines. By rejecting logic and philosophy, Shāṭibī risks narrowing the intellectual horizon of Islamic scholarship. Nonetheless, his methodological clarity and his aim to ground legal theory in functional utility make his project a significant and thought-provoking contribution to Islamic legal philosophy.