HAYRETTİN NEBİ GÜDEKLİ, CÜVEYNİ, KİTABÜ’L-İRŞAD 5. SEMİNER ÖZETİ

Dersin Amacı

Bu dersin amacı, ilahi sıfatların tesisiyle ilgili tartışmaların derinleştiği noktaları açıklamak, kelamcıların sıfatların mahiyetini kavrarken başvurdukları aklî ilkeleri göstermek, kadîm–hadis ayrımının sıfatlara nasıl uygulandığını ortaya koymak ve Cüveynî’nin zat–sıfat ilişkisini illet–muallel ve vacip–mümkin ayrımları üzerinden nasıl temellendirdiğini açıklamaktır.

Ana Temalar

1. Fiilî Sıfatların Mahiyeti Ve Kelamcıların Yaklaşımları

Fiilî sıfatlar Allah’ın fiilleriyle ilgili olan ve yaratılmışlarda tezahür eden sıfatlardır. Mutezile, fiilî sıfatların ezelde bulunamayacağını, Allah’ın fiillerinin zamanla ortaya çıktığını söyleyerek fiilî sıfatlara kadîm demenin imkânsız olduğunu savunur. Eş‘arîler fiilî sıfatların zatî olmadığını kabul eder, fakat Allah’ın kudret ve irade gibi sıfatlarının ezelde mevcut olup fiilleri sonradan yarattığını belirtir. Mâturîdîler ise fiilî sıfatların kadîm bir yönünün olabileceğini savunur. Cüveynî, bu tartışmayı sıfatların illetli–illetsiz ayrımı üzerinden değerlendirir.

2. Kelamcıların İlim, İrade Ve Kudret Sıfatlarını Temellendirmesi

Kelamcılar Allah’ın âlim, kadîr ve mürid oluşunu zatın zorunlu gerekleri olarak kabul eder. İlim sıfatı bilginin Allah’ın zatında ezelî bir mana olduğunu gösterirken, irade belirli bir şeyi belirli bir şekilde istemeyi ifade eder. Kudret ise mümkün olan şeylerin yaratılmasına ilişkin ilahî niteliktir. Bu üç sıfatın varlığı, Allah’ın fiillerinin maksat, düzen ve kudret ilişkisi içinde gerçekleştiğini gösterir.

3. Allah’ın Kelam Sıfatı Ve Harf–Ses Tartışmaları

Kelam sıfatı kelamcılar arasında büyük tartışmalara yol açmıştır. Cüveynî, Allah’ın kelamının bir harf ve ses olmadığını, ezelî bir mana olduğunu savunur. Harf ve sesle ifade edilen Kur’an ise mahlûktur; ancak Allah’ın kelam sıfatının tezahürüdür. Mutezile kelamı mahlûk sayarken, Hanbelîler kelamın harf ve ses yönüyle dahi kadîm olduğunu savunur. Cüveynî bu iki yaklaşım arasında, kelam sıfatını mana olarak ezelî kabul eden görüşü benimser.

4. Tenzih Ve Teşbih Dengesi İçinde Sıfatların Yorumlanması

Allah’ın sıfatlarının yaratılmışlara benzetilmesi teşbih, yaratılmışlara ait özelliklerin Allah’a nispet edilmesinin reddi ise tenzih olarak tanımlanır. Cüveynî, sıfatların isim bakımından benzemesinin mahiyet bakımından benzemeyi gerektirmediğini belirterek tenzih ilkesini korur. Böylece Allah’ın sıfatları kabul edilir ancak bu sıfatların yaratılmışların sıfatlarıyla aynı türden olmadığı kesin olarak vurgulanır.

5. Kadîm Sıfatların Mahiyeti Ve Zatla İlişkisi

Kadîm sıfatlar Allah’ın zatıyla birlikte ezelden beri bulunan niteliklerdir. Bu sıfatların hadis olamayacağı, hadis olanın mümküne bağlı bulunduğu için vacibe nispet edilemeyeceği savunulur. Zat ile sıfatın ayrılığı, zihnî bir ayrılıktır; hakikatte ise sıfatlar zatla kaimdir. Böylece kadîm sıfatlar Allah’ın zatından bağımsız bir varlık alanı oluşturmaz.

Sonuç

Bu derste fiilî ve zatî sıfatların mahiyeti, kelamcıların sıfatlara dair ayrıldığı noktalar, ilim–irade–kudret gibi temel sıfatların nasıl temellendirildiği ve kelam sıfatının harf–ses tartışmalarıyla ilişkisi ele alınmıştır. Cüveynî’nin sıfatları illet–muallel ve vacip–mümkin ayrımıyla açıklaması, kelamî sıfat teorisinin rasyonel temelini oluşturur.

 

Purpose of the Lesson

The purpose of this lesson is to explain the points at which the discussions regarding the establishment of divine attributes deepen, to show the rational principles to which the theologians appeal when understanding the nature of the attributes, to clarify how the distinction of eternal and originated is applied to the attributes, and to explain how Cūwaynī grounds the relationship between essence and attributes through the distinctions of cause–effect and necessary–possible.

Main Themes

1. The Nature of Active Attributes And the Approaches of Theologians

Active attributes are those related to the acts of God and manifested in created beings. The Mu‘tazila argue that active attributes cannot exist in eternity and that the acts of God arise in time, therefore it is impossible to call active attributes eternal. The Ash‘arīs accept that active attributes are not essential, but state that attributes such as power and will exist in eternity while the acts are created afterwards. The Māturīdīs argue that even active attributes may have an eternal aspect. Cūwaynī evaluates this debate through the distinction of caused and uncaused attributes.

2. The Grounding of Knowledge, Will And Power by Theologians

Theologians accept God’s being knowing, willing and powerful as necessary requirements of the divine essence. The attribute of knowledge indicates that knowledge is an eternal meaning in God’s essence; will expresses wanting a particular thing in a particular way; power is the divine quality related to the creation of possible things. These attributes show that God’s acts occur within the relationship of purpose, order and power.

3. The Attribute of Speech And the Debate on Letters And Sounds

The attribute of speech caused major controversy among theologians. Cūwaynī holds that God’s speech is not composed of letters and sounds but is an eternal meaning. The Qur’an expressed in letters and sounds is created, yet it is the manifestation of the eternal speech attribute. The Mu‘tazila regard speech as created, while the Hanbalīs argue that even its letter–sound form is eternal. Cūwaynī adopts the view that the attribute of speech as a meaning is eternal.

4. Interpreting Attributes Within the Balance of Transcendence And Anthropomorphism

Resembling divine attributes to the attributes of created beings is anthropomorphism; rejecting created-like qualities from God is transcendence. Cūwaynī maintains transcendence by stating that the similarity of names does not require similarity of reality. Thus divine attributes are affirmed, but their nature is entirely unlike the attributes of created beings.

5. The Nature of Eternal Attributes And Their Relationship With the Essence

Eternal attributes are those that have existed with God’s essence from eternity. These attributes cannot be originated, because the originated depends on the possible and cannot be assigned to the necessary. The separation of essence and attribute is conceptual; in reality the attributes subsist in the essence. Therefore eternal attributes do not form an independent realm apart from the divine essence.

Conclusion

This lesson addressed the nature of active and essential attributes, the points at which theologians differ regarding the attributes, the grounding of fundamental attributes such as knowledge, will and power, and the relation of the attribute of speech to the debate on letters and sounds. Cūwaynī’s explanation of the attributes through the categories of cause–effect and necessary–possible forms the rational basis of theological attribute theory.