MEHMET ÖLMEZ, KÖK TÜRK YAZITLARI: KÜL TİGİN OKUMALARI 2. SEMİNER ÖZETİ

Dersin Amacı

Bu dersin amacı Kül Tegin Yazıtı’nın dört yüzünün yapısını, yüzlerdeki satır sayılarını, yazıtın tarihî durumunu, fiziksel tahribatını, Radloff ve Thompson döneminden itibaren yapılan okuyuş farklılıklarını ve yazıtın doğru okunması için gerekli filolojik yöntemleri açıklamaktır. Ayrıca rütüşlü ve rütüşsüz fotoğraflar arasındaki fark, müze ortamında yapılan incelemelerin zorlukları ve tek bir harfin biçimindeki çok küçük değişikliklerin okuma sonuçlarına nasıl etki ettiğini göstermek hedeflenmiştir.

Ana Temalar

  1. Yazıtın Fiziksel Yapısı ve Yüzlerin Tanıtımı
    Kül Tegin Yazıtı’nın iki dar (güney–kuzey) ve iki geniş (doğu–batı) yüzü bulunduğu, toplam satır sayılarının yaklaşık kırk–yetmiş civarında değiştiği belirtilir. Çince yüzün tam olduğu, diğer yüzlerde çeşitli kırıkların bulunduğu ifade edilir.
  2. Yazıtta Meydana Gelen Tahribat ve Restorasyonlar
    20. yüzyılda yıldırım düşmesi sonucu yazıtın kenar parçalarının koptuğu, bir kısmının bulunup yeniden yapıştırıldığı ancak kayıp kısımlar bulunduğu aktarılır. Radloff dönemindeki fotoğrafların bugünle kıyaslandığında eksikleri giderme açısından önem taşıdığı vurgulanır.
  3. Fotoğraflar, Estampaj ve Okuma Teknikleri
    Rütüşlü (dokunulmuş) ve rütüşsüz (doğal) fotoğraflar arasındaki fark açıklanır; doğru okuma için her zaman rütüşsüz görüntülerin kullanılması gerektiği ifade edilir. Tek bir çatlak veya çizginin ü/ö, e/a gibi ünlüleri ve kelimenin anlamını değiştirebildiği örneklerle anlatılır.
  4. Ses Değerleri, Ünlüler ve Filolojik Zorluklar
    Tengri kelimesinin kesin biçimi, ü/ö ayrımı, ötke/üdke gibi kelimelerdeki ses belirsizlikleri ele alınır. Bazı kelimelerin tek sesteki değişim nedeniyle tarih içinde hızlı dönüşüm geçirdiği belirtilir. Fiil yüklemesine kadar yapılan okumaların yöntemsel önemi açıklanır.
  5. Yazıtın Tarihî Okunuş Süreci
    1893’te ilk okumanın Thompson tarafından yapıldığı, 1894’te Radloff’un transkripsiyon ve çevirisinin yayımlandığı aktarılır. Radloff’un bazı ünlüleri hatalı vermiş olmasının daha sonraki Türkoloji çalışmalarında tartışma konusu olduğu belirtilir.

Sonuç

Bu derste yazıtın fiziksel durumu, yüzlerin yapısı, satır düzeni, tahribatın tarihî arka planı, fotoğraf ve estampaj tekniklerinin filolojik okuma üzerindeki etkileri açıklanmıştır. Ayrıca küçük bir çizginin bile okuma ve anlamı değiştirebildiği gösterilerek Kül Tegin Yazıtı’nın doğru okunması için gerekli yöntemsel dikkat vurgulanmıştır.

 

Purpose of the Lesson

The purpose of this lesson is to explain the structure of the four faces of the Kül Tegin Inscription, the number of lines on each face, the historical condition of the monument, the physical damages it has undergone, the differences in readings from the time of Thompson and Radloff, and the philological methods required for accurate decipherment. It also aims to show the differences between retouched and unretouched photographs, the difficulties of examining the inscription in the museum environment, and how a very small mark on a single letter can change the entire reading.

Main Themes

  1. Structure of the Inscription and Description of the Faces
    The inscription has two narrow faces (south–north) and two broad faces (east–west). The total number of lines varies between approximately forty and seventy. The Chinese face is complete, while the others contain breaks and damages.
  2. Damages and Later Restorations
    A lightning strike in the 20th century caused pieces on the edges to break off; some were found and reattached, while others remain missing. Radloff’s early photographs are important for reconstructing lost parts.
  3. Photographs, Estampage, and Reading Techniques
    The distinction between retouched and unretouched photographs is explained; accurate readings must rely on unretouched images. A small crack or line may change vowels such as ü/ö, e/a and thus alter the meaning of words.
  4. Vowel Values and Philological Challenges
    The form of the word Tengri, and vowel ambiguities such as ötke/üdke, are discussed. Some monosyllabic words undergo rapid phonetic change. The importance of reading up to the first finite verb is emphasized.
  5. Historical Process of Reading the Inscription
    The first reading was made by Thompson in 1893, and Radloff published his transcription and translation in 1894. Some vowel choices of Radloff later became points of criticism in Turkological studies.

Conclusion

This lesson clarified the physical structure of the inscription, the organization of its faces, the historical background of its deterioration, and the effects of photographic and estampage methods on philological work. It highlighted how a single mark can alter the reading and emphasized the methodological precision required for correctly interpreting the Kül Tegin Inscription.