MEHMET ÖLMEZ, KÖK TÜRK YAZITLARI: KÜL TİGİN OKUMALARI 9. SEMİNER ÖZETİ

Seminerin Amacı

Bu seminer, Kül Tegin Yazıtı’nın altıncı satırından itibaren ilerleyen bölümlerinin filolojik, tarihsel ve kültürel çözümlemesini yapmayı amaçlar. Metindeki unvanlar, toplumsal yapı terimleri, ses–şekil bilgisi unsurları, etimolojiler, tabu kelimeler, fiil yapıları ve siyasi anlatılar detaylandırılır. Aynı zamanda Eski Türkçenin Uygurca, Moğolca, Yakutça ve diğer Türk dilleriyle ilişkisi, karşılaştırmalı örnekler üzerinden açıklanır.

Ana Temalar

  1. Temel Kaynaklar ve Araştırma Geleneği

Seminerde Wilhelm Thomsen’in 1896 tarihli temel çalışmasının, Köktürk yazıtları araştırmalarında hâlâ başat kaynak olduğu vurgulanır. Jean-Paul Roux’nun eski Türk inançları, mitoloji ve sözlük çalışmaları tanıtılır; özellikle renk sembolizmi, Tengri kavramı, böri motifi ve diğer kültürel kavramlara getirdiği yorumların metin çözümlemelerinde nasıl referans hâline geldiği belirtilir.

  1. “Biliksiz Kağan – Yavlak Kağan” İfadeleri ve Toplumsal Eleştiri

Kağanın bilgisizliği ve kötülüğü, komutanların da kağana benzediği şeklinde anlatılır. Bu bölüm, metindeki siyasi ve ahlaki eleştirinin merkezindedir. Yavlak/yavuz/yavrımak kökleri üzerinden “kötüleşme, zayıflama” anlam alanı açıklanır; halkın yöneticilerinin niteliği üzerinden toplum düzenini değerlendirdiği gösterilir.

  1. Çin (Tavgaç) Halkının Nitelendirilmesi: Tevlig, Körlüg, Armakçı

Türk beyleri ile halk arasındaki uyumsuzluğun yanında, Çin halkının hilekâr ve aldatıcı olarak nitelendirilmesi detaylandırılır. Tevlig ve körlüg kelimelerinin Moğolca ile bağı, armak/ar­makçı’nın ise gerçek Türkçe kök olduğu belirtilir. Bu bölüm, Köktürklerin dış politik algısı ve komşu halklara ilişkin stereotiplerini anlamak açısından önemlidir.

  1. “İnili – Eçili – Kikşürmek” Yapısının Morfolojik ve Tarihsel Analizi

“Li” unsurunun bağlaç işlevi, iki kelimeyi “ve” anlamıyla bağlaması açıklanır. Kikşürmek fiilinin yanlış okunuş tarihçesi, taş yüzeyindeki hasarlar ve Divanü Lugati’t-Türk ile Uygur metinlerindeki karşılıklarla doğru okunuşun nasıl tespit edildiği anlatılır. Bu bölüm, dil biliminin epigrafiyle ilişkisinin tipik bir örneğidir.

  1. Türk Halkının Ülkesini ve Kağanını Kaybetmesi

“Türk bodun elledik elin ıçkını ıtmış; kaganladık kaganın yitiri ıtmış” ifadelerindeki ıçkınmak (elden çıkarmak) ve yitirmek/yitilmek fiilleri tarihsel Türkçede görülen yardımcı fiil yapılarıyla açıklanır. Bu anlatı, devletin çöküş sürecinin dilsel bir tasviridir ve çeşitli Türk lehçelerindeki modern izleri (özellikle Kazakça, Kırgızca, Tuvaca) örneklendirilir.

  1. Türk Beylerinin Türk Adını Bırakması ve Çin’e Bağlanması

Türk beylerinin “Türk adını” (ünvan, şöhret, kimlik) bırakmaları, Çince unvanlar alarak Çin kağanına hizmet etmeleri ele alınır. “At/ad” kelimesindeki uzunluk, runik yazıtlardaki imla göstergeleri ve at/ad sözcüğünün tarihsel gelişimi üzerinde durulur. Bu bölüm etno-kültürel kimlik değişimini ortaya koyması bakımından önemlidir.

  1. Uru Oğul – Kız Oğul: Cinsiyetsiz ‘Oğul’ Kavramı

“Bey olmaya layık erkek evladım kul oldu; hanım olmaya layık kız evladım cariye oldu” cümlesi üzerinden oğul kelimesinin erken Türkçede cinsiyetsiz bir “evlat” anlamı taşıdığı açıklanır. Uru’nun erkek, kızın ise dişi evladı belirttiği; oğul kelimesinin erkek anlamını daha sonra kazandığı belirtilir.

  1. Kul – Küng ve Esaret Terminolojisi

Kul ve küng kavramlarının Köktürk toplumundaki karşılığı; kazak ve kırgız ağızlarında korunmuş biçimleriyle tarihsel süreklilikleri açıklanır. Bu kavramların, Türklerin Çin’e vergi ve işgücü sağlamak zorunda kaldıkları dönemin sosyopolitik bağlamına ışık tuttuğu vurgulanır.

  1. “Türk Begler Türk Atın Ittı”: At/Ad Kavramının Kayıp Kimlik Bağlamı

Türk beylerinin Türk adını bırakması, kimliğin ve siyasi birlik duygusunun kaybı olarak yorumlanır. At/ad biçimleri arasındaki fark, uzun ünlü meselesi, Yakutça ve Türkmence karşılıkları üzerinden açıklanır; Talat Tekin’in tespitleri aktarılır.

  1. Türklerin Çin Adına Doğu ve Batı Seferleri

Türklerin Çin adına Kore’ye (Böklü Kağan’a) ve batıda Demir Kapı’ya kadar sefer yaptığı belirtilir. Xuanzang’ın Çin seferleriyle ilişki kurulması, Çin–Türk askerî işbirliği örneklerinin tarihsel arka planını açıklar.

  1. “Elin Töresin Alıvermiş”: Türklerin Çin’e Düzen Sağlaması

Türklerin Çin kağanı için ülke düzenini sağladığı, isyanları bastırdığı ve askeri idareyi üstlendiği anlatılır. El (ülke) ve töre (kanun, düzen) kavramlarının filolojik çözümlemesi yapılır; törenin törü > töre gelişimi ele alınır.

  1. Kara Bodun’un Eleştirileri ve Toplumsal Bilinç

“Kara bodun” yani halkın, yöneticilere yönelik eleştirileri aktarılır. “Ülkem nerededir? Kime ülkeler kazandırıyorum?” gibi ifadeler halkın politik bilincini ve toplumsal sorgulama kapasitesini gösterir. Kanı, kemke gibi soru sözcüklerinin tarihsel kullanımları da açıklanır.

  1. Kazganmak, Ermek/Emiş ve Fiil Yapıları

Kazganmak fiili fethetmek/kazanmak anlamında değerlendirilir; kazga- kökünün bağımsız bir fiil olarak bulunmayışı tartışılır. Ermek yardımcı fiilinin imiş, idi, eken biçimlerine dönüşümü ve bunların tarihsel yayılımı anlatılır.

Sonuç

Bu seminer, Köktürk yazıtlarının dilsel çözümlemesiyle tarihî, kültürel ve siyasi içeriklerini bütünlüklü bir yapıda ortaya koyar. Kavim adları, unvanlar, fiil yapıları, kimlik kavramları ve metinler arası karşılaştırmalar üzerinden Eski Türk toplumunun düşünce dünyası yeniden anlaşılır hâle gelir. Aynı zamanda modern Türk dillerinin eski metinleri çözümlemedeki önemine işaret eden örnekler, dilsel sürekliliği ve kültürel hafızayı görünür kılar.

 

Purpose of the Seminar

This seminar aims to conduct a philological, historical, and cultural analysis of the sixth line of the Kül Tegin inscription and the following sections. The meanings of titles, social structure terms, elements of phonology and morphology, etymologies, taboo words, verb structures, and political narratives in the text are explained in detail. At the same time, the relationship of Old Turkic with Uygur, Mongolian, Yakut, and other Turkic languages is clarified through comparative examples.

Main Themes

  1. Fundamental Sources and the Research Tradition

The seminar emphasizes that Wilhelm Thomsen’s 1896 foundational work is still the leading source in Köktürk inscription research. Jean-Paul Roux’s studies on ancient Turkic beliefs, mythology, and lexicography are introduced; his interpretations regarding color symbolism, the concept of Tengri, the wolf motif, and other cultural notions are shown to have become reference points in textual analysis.

  1. The Expressions “Ignorant Khagan – Wicked Khagan” and Social Criticism

The khagan’s ignorance and wickedness, and the statement that commanders resemble the khagan, are explained. This section is central to the political and moral critique in the text. Through the roots yavlak / yavuz / yavrımak, the semantic field of “deterioration, corruption, weakening” is described; it is shown that the people evaluate the social order on the basis of the qualities of their rulers.

  1. The Description of the Chinese (Tavgaç) People: Tevlig, Körlüg, Armakçı

In addition to the incompatibility between Turkish lords and the people, the Chinese are described as deceitful and deceptive. The Mongolic connections of the words tevlig and körlüg, and the fact that armak/armacı is a true Turkic root, are stated. This section is important for understanding the Köktürks’ perception of neighboring peoples and their political stereotypes.

  1. Morphological and Historical Analysis of the Structure “İnili – Eçili – Kikşürmek”

The conjunctive function of the element -li, which connects two words with the meaning “and,” is explained. The history of the misreading of the verb kikşürmek, the surface damage on the stone, and the way the correct reading was established using correspondences in the Divanü Lugati’t-Türk and Uygur texts are described. This section is a typical example of the relationship between linguistics and epigraphy.

  1. The Turkish People Losing Their Country and Their Khagan

The expressions “the Turkish people caused their country to slip from their hands; they caused their khagan to be lost” are explained through the verb structures ıçkınmak (to let slip away) and yitirmek / yitilmek. This narrative is a linguistic depiction of the collapse of the state, and its modern reflections in various Turkic dialects (especially Kazakh, Kyrgyz, Tuvan) are exemplified.

  1. Turkish Lords Abandoning the Turkish Name and Submitting to China

It is explained that Turkish lords abandoned the “Turkish name” (title, reputation, identity) and adopted Chinese titles, entering into the service of the Chinese khagan. The length in the word at/ad, orthographic markers in runic inscriptions, and the historical development of the word are discussed. This section is important for revealing ethno-cultural identity change.

  1. Uru Oğul – Kız Oğul: The Gender-Neutral Concept of “Oğul”

Based on the sentence “My son, who was worthy of becoming a lord, became a slave; my daughter, who was worthy of becoming a lady, became a concubine,” it is explained that oğul originally meant “child” without gender. Uru marked male and kız marked female offspring; oğul later acquired the meaning “male child.”

  1. Kul – Küng and the Terminology of Slavery

The meanings of kul and küng in Köktürk society, and their preservation in Kazakh and Kyrgyz dialects, are explained. These terms illuminate the sociopolitical context of the period when the Turks were obliged to provide labor and tribute for China.

  1. “Türk Begler Türk Atın Ittı”: The Concept of At/Ad in the Context of Lost Identity

The abandonment of the Turkish name by Turkish lords is interpreted as a loss of identity and political unity. The difference between at/ad, the issue of long vowels, and the correspondences in Yakut and Turkmen are explained; Talat Tekin’s findings are referenced.

  1. The Eastern and Western Campaigns Conducted for China

It is stated that the Turks fought campaigns for China as far as Korea (Böklü Kağan) in the east and as far as the Iron Gate in the west. The connection with Xuanzang’s campaigns provides historical background for examples of Chinese–Turkish military cooperation.

  1. “Elin Töresin Alıvermiş”: The Turks Establishing Order for China

It is explained that the Turks established the country’s order, suppressed rebellions, and took charge of military administration for the Chinese khagan. The philological analysis of el (country) and töre (law, order) is given, and the development from törü to töre is discussed.

  1. The Criticism and Social Awareness of the Kara Bodun

The criticisms of the kara bodun, the common people, toward their rulers are presented. Expressions such as “Where is my country? For whom am I winning lands?” show the people’s political consciousness and capacity for social questioning. The historical uses of interrogative words such as kanı and kemke are also explained.

  1. Kazganmak, Ermek/Emiş and Verb Structures

The verb kazganmak is interpreted in the meanings “to conquer / to win,” and the fact that its base kazga- does not survive as an independent verb is discussed. The transformation of the auxiliary verb ermek into the forms imiş, idi, eken and their historical spread is explained.

Conclusion

This seminar presents a comprehensive philological and historical reading of the Köktürk inscriptions by analyzing titles, verb structures, identity concepts, tribal names, and cross-linguistic comparisons. Through these analyses, the intellectual worldview of early Turkic society becomes understandable again. At the same time, the examples demonstrating the importance of modern Turkic languages in interpreting ancient texts make linguistic continuity and cultural memory visible.