MEHMET ÖLMEZ, KÖK TÜRK YAZITLARI: KÜL TİGİN OKUMALARI 11. SEMİNER ÖZETİ

Seminerin Amacı

Bu seminer, Kül Tegin Yazıtı’nın 13–17. satırları üzerinde ayrıntılı filolojik ve tarihsel inceleme yapmayı amaçlar. Metindeki kavim adlarının doğru okunuşu, Türk siyasi yapılanmasında kullanılan unvanların kökeni, erken Türk sayı sistemi, ses değişmeleri, eklerin tarihsel işlevleri, akrabalık terimlerinin anlam sahası ve kültürel ritüeller gibi unsurlar kapsamlı biçimde açıklanmaktadır. Ayrıca Eski Türkçenin Uygurca, Moğolca ve diğer Türk lehçeleriyle ilişkisi karşılaştırmalı örneklerle ele alınır.

Ana Temalar

  1. Töreyi Yeniden Kurma Anlatısının Önemi

Türklerin törelerini kaybettikten sonra ataların bu düzeni yeniden yaratarak halka öğrettiği vurgulanır. “Töre yaratmak” ifadesi, kültürel hafızanın ve siyasal meşruiyetin yeniden tesis edilmesi anlamına gelmektedir. Yazıtta bu süreç bir diriliş anlatısı olarak sunulur.

  1. Metnin Çeviri Geleneği ve Yeni Bilimsel Kaynaklar

Orhun Yazıtlarının Uygurcaya eksiksiz biçimde çevrilmesi ve Talat Tekin’in çalışması seminerde önemli bir referans olarak değerlendirilir. Ayrıca Luo Xin’in Asya halklarının unvanları üzerine yaptığı çalışma ile Bruno Oerich’in Eski Türk aristokrasisine dair araştırması, kavim adları ve yönetici sınıf yapılarının doğru anlaşılmasında temel kaynaklar olarak tanıtılır.

  1. Tölüs ve Tarduş Adlarının Filolojik Okunuşu

Tölüs ve Tarduş adlarının tarihsel biçimleri, Çin kaynaklarındaki karşılıkları ve ses denklikleri üzerinden açıklanır. Bu adların Köktürk siyasi teşkilatında iki ana kanadı ifade ettiği ve okunuş farklılıklarının metinlerde yanlış anlamalara yol açtığı belirtilir.

  1. Boy Adlarının Anlam Alanı ve Coğrafi Karşılıkları

“Tatabıg”, “Kırkız”, “Az” gibi kavim adlarının hem etimolojileri hem de coğrafi konumları ele alınır. Kırgızların erken dönemlerde Tanrı Dağları ve Yenisey bölgesiyle bağlantısı; Az boyunun kökeni ve adı üzerine tartışmalar; Tatabıg adının fonetik gelişimi açıklanır.

  1. Sayı Sistemi ve Sıralama Kalıpları

Onluk sayı sisteminin yerleşmesinden önce Türkçede sayıların “7+20” biçimiyle ifade edilebildiği anlatılır. Metindeki sayı dizilişleri, erken Türkçedeki söyleyiş alışkanlıkları ve benzer yapılar Eski Uygur ve Kıpçak metinleriyle karşılaştırılarak açıklanır.

  1. Unvanlar, Görevler ve Hiyerarşik Yapı

“Yabgu”, “Şad”, “Elteber”, “Tarkan” gibi unvanların etimolojisi, fonetik kökenleri ve siyasi görevleri değerlendirilir. Bu unvanların bazılarını açıklamak için Moğolca ve Çincedeki paralellerden yararlanıldığı; unvanların devlet içindeki hiyerarşiyi anlamak için kritik olduğu belirtilir.

  1. Aile Terimleri ve Soyun Kutsiyetine İlişkin İfadeler

“Kan” (baba) ve “ög” (anne) gibi terimlerin eski Türk toplumundaki kullanım alanları, “ata/ana” terimlerinin düşündüğümüz kadar eski olmadığı, erken metinlerde esas olarak “kan–ög” ikilisinin kullanıldığı vurgulanır. Soyun kutsallığı üzerine kullanılan ifadeler, yer–su kültüyle beraber değerlendirilir.

  1. Askerî Seferler ve Kavimlerle İlişkiler

Metinde geçen Türgişler, Kırgızlar ve diğer komşu topluluklarla ilişkiler tarihsel bağlamda açıklanır. Kül Tegin’in çeşitli seferlerde oynadığı rol, bu seferlerin siyasi sonuçları ve Köktürk devletinin bölgedeki güç dengesi üzerindeki etkisi değerlendirilir.

  1. Metindeki Fonetik ve Morfolojik Özellikler

“Yana/yine” varyasyonu, r/z denkliği, g/k dönüşümleri, -g, -gUk eklerinin işlevleri, birleşik fiiller ve yardımcı fiiller üzerine ayrıntılı filolojik açıklamalar yapılır. Bu değişimlerin hem yazıttaki okunuşlara hem de çağdaş lehçelerdeki karşılıklara ışık tuttuğu belirtilir.

Sonuç

Bu seminer, Kül Tegin Yazıtı’nın filolojik çözümlemesini derinleştirerek kavim adlarının doğru okunması, unvanların tarihsel yapısı, sayı sistemi, kültürel kavramlar ve dilsel özelliklerin anlaşılmasına önemli katkılar sunar. Eski Türk toplumunun siyasal örgütlenmesi, kültürel kimliği ve dil yapısı hakkında daha bütünlüklü bir kavrayış elde edilmiştir. Böylece hem metnin tarihsel bağlamı hem de Eski Türkçenin yapısal özellikleri daha net bir şekilde ortaya konmuştur.

 

Purpose of the Seminar

This seminar analyzes lines 13–17 of the Kül Tegin inscription, focusing on philological interpretation, correct reading of tribal names, origins of political titles, the early Turkic number system, phonological shifts, historical functions of suffixes, kinship terminology, and cultural rituals. Comparative references to Uygur, Mongolian, and other Turkic languages help clarify the linguistic and historical connections in the text.

Main Themes

  1. The Reconstruction of Tradition (Töre)

The text emphasizes that after the Turks lost their traditional law and order, their ancestors re-created and re-established this system. The phrase “to create the töre” indicates a cultural and political renewal that restores collective identity and legitimacy.

  1. Translation Tradition and New Scholarly Sources

The complete Uygur translation of the Orkhon inscriptions and Talat Tekin’s studies are highlighted as foundational. Luo Xin’s work on titles of Asian peoples and Bruno Oerich’s study of ancient Turkic aristocracy provide essential material for understanding tribal names and administrative structures.

  1. The Philology of Tölüs and Tarduş

The seminar examines the correct readings of Tölüs and Tarduş, explaining their historical forms, correspondences in Chinese sources, and phonetic patterns. These names denote the two major wings of the Köktürk political organization.

  1. The Semantic Field and Geography of Tribal Names

Names such as Tatabïg, Kyrgyz, and Az are analyzed with attention to their etymology and geographical associations. The early Kyrgyz are linked to the Yenisei and Tian Shan regions; the origins of the Az tribe remain debated, and the development of the Tatabïg form is explained.

  1. The Number System and Ordering Structures

Before the establishment of the decimal system, numbers could be expressed in forms like “7+20.” These patterns reflect early Turkic speech habits and parallel structures found in Old Uygur and Kipchak texts.

  1. Titles, Offices, and Hierarchical Structure

Titles such as Yabgu, Shad, Elteber, and Tarkan are discussed in terms of their etymology, phonetic background, and political functions. Parallels in Mongolian and Chinese help clarify their administrative roles and hierarchical significance.

  1. Kinship Terms and the Sacredness of Lineage

Kinship terms kan (father) and ög (mother) represent the primary vocabulary of early Turkic texts, while ata/ana appear to be later developments. Expressions relating to lineage are interpreted alongside the sacred earth–water (yer–su) belief system.

  1. Military Campaigns and Intertribal Relations

The seminar contextualizes campaigns involving the Türgiş, Kyrgyz, and other neighboring groups. Kül Tegin’s role in these campaigns and their political consequences for the Köktürk state are examined.

  1. Phonetic and Morphological Features in the Text

Dialectal variation in “yana/yine,” r/z alternation, g/k shifts, the functions of suffixes such as -g and -gUk, and the structure of compound verbs are explained in detail. These features illuminate both the inscription’s readings and modern Turkic correspondences.

Conclusion

This seminar strengthens the philological understanding of the Kül Tegin inscription by clarifying tribal names, political titles, number expressions, cultural concepts, and linguistic structures. It provides a more coherent picture of the political organization, cultural identity, and linguistic features of early Turkic society, deepening both historical and linguistic comprehension of the text.