MEHMET ÖLMEZ, KÖK TÜRK YAZITLARI: KÜL TİGİN OKUMALARI 12. SEMİNER ÖZETİ

Seminerin Amacı

Bu seminer, Kül Tegin yazıtının doğu yüzü 17–22. satırları üzerinden yer adları, yön adları, eski Türk toplumunun sosyal yapısı, filolojik çözümlemeler, Çin kaynaklarıyla karşılaştırmalar ve Türk kimliği kavramı gibi konuları ayrıntılı biçimde ele almayı amaçlar. Satırlarda geçen kelimelerin tarihsel anlam değişimleri, yabancı kökenli unsurlar, unvan yapıları, fonetik farklılıklar ve kültürel arka plan uzmanlık düzeyinde açıklanır.

Ana Temalar

  1. Temirkapıg ve Yer Adlarının Kullanımı

Temirkapıg ve benzeri yer adlarının metinlerde bağımsız anlamlarından ziyade özel ad olarak geçtiği, temir ve kapıg gibi sözcüklerin aslî anlamlarının yazıtlarda doğrudan kullanılmadığı; kedim/kedimlik örneğinde olduğu gibi bazı kelimelerin gerçek anlamlarından uzaklaşıp teknik anlamlara (ör. zırhlı) dönüştüğü açıklanır.

  1. Ev, Eşik ve Mekân Kavramları

Yurt, orducak, merkez gibi kelimelerin “ev” kavramının eski Türkçedeki farklı karşılıkları olduğu; keçe çadır kapısı için kullanılan eşik/esik biçimlerinin Tuvaca ve Kazakça ile ilişkileri üzerinden mekân terminolojisinin izleri gösterilir.

  1. Yön Adları ve Tarihî Çeşitlilik

Keri, kuru, kedin gibi batı yönünü karşılayan sözcüklerin tarihsel gelişimi; İslami dönemle birlikte Arapça yön adlarının Türk dillerine yayılışı; bozkır kavimlerinde ise eski yön adlarının daha uzun süre korunmuş olması dilsel çeşitlilik bağlamında değerlendirilir.

  1. Garu/Gerü Yapısı ve Ekleşme Tartışmaları

İçgeri, taşgaru gibi yapılardaki -garu unsurunun kökeni açıklanır; bunun muhtemelen iki heceli eski bir kelimenin ekleşmiş hâli olduğu ve yön belirten yapılarda fonolojik uyumla yeni biçimler kazandığı ifade edilir.

  1. Sefer Anlatıları ve Demir Kapı Bölgesi

Batıya ve kuzeye doğru yapılan askerî seferlerin kapsamı, Demir Kapı gibi geçitlerin tarihsel coğrafyadaki yerleri ve Kögmen dağlarının aşılmasıyla Kırgız ülkesine ulaşılmasının metindeki bağlamı değerlendirilir.

  1. “Aşmak – Geçmek – Ötmek” Fiillerinin Anlamsal Ayrımı

Dağ aşmak, ırmak geçmek, zaman ötmek gibi kullanımlar üzerinden fiillerin semantik ayrışmaları incelenir; ötmek kökünden türeyen modern kalıplaşmış ifadeler ve dildeki kalıntıları örneklendirilir.

  1. Kamak/Kamu Yapısı ve Sayılar

5-30 sürediniz ifadesinin “25 sefer yapmak” anlamına geldiği, fakat yalnızca 13’ünde savaş olduğunun anlaşıldığı açıklanır; kamak/kamu kelimesinin Soğdca kökeni ve Manihaist metinlerdeki kullanımı filolojik bağlamda ele alınır.

  1. Çin Kaynaklarıyla Karşılaştırma Gerekliliği

Seferlerin tarihsel doğrulanabilirliği için Çin yıllıklarının önemine dikkat çekilir; Japon, Rus ve Batı sinolojisinin Köktürk tarihi üzerine sunduğu kaynak geleneği tanıtılır.

  1. Ünvanlar, Savaş ve Sosyal Hiyerarşi

Kul–küng, eldigik–elsiz, tizlik sökürtmek gibi ifadelerin toplumdaki sosyal kategoriler ve egemenlik ilişkileriyle bağlantısı; devletli olanı devletsiz bırakma, başlı olana secde ettirme gibi politik ifadelerin incelikleri açıklanır.

  1. Türk/Türük Adının Köken Tartışması

TÜRK/TÜRÜK biçimlerinin tarihsel gelişimi, Uygurca metinlerdeki standartlaşma, Çin kaynaklarındaki biçimlerinin ses tarihi açısından değerlendirilmesi ve kavim adı olup olmadığına ilişkin bilimsel tartışmalar ayrıntılı biçimde işlenir.

  1. Türgeşler ve Siyasal Bağlam

Türgeş Kağanı’nın “Türkümüz bodunumuz” ifadesiyle anılması; burada “Türk” kelimesinin etnik ad değil, federatif bir yapı veya birlik anlamı taşıdığı; Türgeşlerin hataları nedeniyle kağanlarının ölmesi ve halklarının sıkıntıya düşmesi üzerinden siyasal eleştirilerin dili açıklanır.

  1. Emgek/Emek Kavramı ve “Eziyet” Sözcüğünün Tarihi

Emgek kelimesinin Anadolu’daki “emek çekmek” ifadesiyle bağları, Uygurca’daki emgemek-emgenmek türevleri ve bugünkü Kazakçadaki engek biçiminin anlam sürekliliği değerlendirilir.

  1. Ata Yurdu, Sahipsizlik ve Halkın Düzenlenmesi

Eçi–apa (ata–dede) kavramlarıyla başlayan satırlarda ataların tuttuğu toprakların sahipsiz kalmaması düşüncesi; az ve Kırgız halkının düzenlenip teşkilatlandırılması ifadelerinin tarihsel anlamı ele alınır.

  1. Kırgız Hakanı ve Kunçuy Meselesi

Kırgız beylerinin unvanları, Türklerle ilişkileri, kunçuy kelimesinin Çinceden alıntı oluşu; Kırgız halkının yanlış davranışları sonucunda kağanlarının ölmesi ve halkın köle hâline gelmesi tarihsel bağlamla açıklanır.

  1. Kölelik, Sosyal Çöküş ve Aile Hiyerarşisinin Bozulması

Kölelerin bile kölesi olduğu dönemden, toplumun zenginlikten doğan şımarıklıkla bozulmasına; ini–eçi ilişkilerinin bozulması ve oğul–kagan ilişkilerinin kopması üzerinden sosyal çözülme anlatılır.

  1. El–Töre Birliği ve Devlet Düzeni

Anca kazganmış anca etmiş elimiz töremiz erti cümlesi üzerinden devletin ve kanun düzeninin kazanılması ve teşkilatlanması açıklanır.

  1. Gök Çökmedikçe, Yer Delinmedikçe…

Yazıtın en sembolik pasajlarından biri olan “Yukarıda gök çökmedikçe, aşağıda yer delinmedikçe Türk budun elini törüsünü kim bozabilir?” ifadesi; devletin ilahî düzenle bağlantısı ve bozulmanın ancak halkın kendi eliyle geldiği düşüncesiyle yorumlanır.

Sonuç

Seminer boyunca Kül Tegin yazıtının orta bölümlerinin hem filolojik hem tarihsel açıdan yoğun bir çözümlemesi yapılmış; yer adları, ses değişmeleri, Çin-Türk etkileşimi, federatif kimlik yapıları, sosyal hiyerarşi, kağanlık anlayışı ve halk–devlet ilişkisi çok yönlü olarak açıklanmıştır. Bu satırlar sayesinde eski Türk toplumunun dünya görüşü, devlet tasavvuru ve dil yapısı bütünlüklü biçimde yeniden görünür hâle gelmektedir.

 

Purpose of the Seminar

This seminar aims to examine in detail the place names, directional terms, social structure of early Turkic society, philological analyses, comparisons with Chinese sources, and the concept of Turkish identity through lines 17–22 of the eastern face of the Kül Tegin inscription. The historical semantic changes of the words, foreign-origin components, title structures, phonetic differences, and cultural background are explained on an expert level.

  1. Temirkapıg and the Use of Place Names

It is explained that Temirkapıg and similar place names appear not with their basic literal meanings but as proper names in the texts; words such as temir and kapıg never occur with their simple meanings, and that—like kedim/kedimlik—certain words shift from their real meaning to technical senses such as “armored.”

  1. The Concepts of Home, Threshold, and Space

It is shown that terms like yurt, orducak, and merkez correspond to different meanings of “home” in Old Turkic; and that the forms eşik/esik used for the felt-tent doorway are connected to Tuvinian and Kazakh, revealing traces of spatial terminology.

  1. Direction Terms and Historical Diversity

The historical development of west-designating words such as keri, kuru, and kedin is examined; the spread of Arabic direction terms in Islamic-period Turkic languages, and the preservation of older direction words among steppe peoples are evaluated as reflections of linguistic variety.

  1. The Structure garu/gerü and the Question of Affixation

The origin of the element -garu in forms like içgeri and taşgaru is discussed; it is stated that this was likely a two-syllable old word that later became an affix and acquired new forms through phonological harmony.

  1. Campaign Narratives and the Demir Kapı Region

The scope of the military expeditions to the west and north, the geographical position of Demir Kapı, and the narrative context of crossing the Kögmen mountains to reach the land of the Kyrgyz are analyzed.

  1. Semantic Distinctions Among Aşmak – Geçmek – Ötmek

The semantic differentiation among these verbs—such as crossing a mountain, passing a river, and time moving forward—is examined; modern fossilized usages derived from ötmek are exemplified.

  1. The Structure Kamak/Kamu and Numbers

It is explained that 5–30 sürediniz means “you made 25 expeditions,” but that only 13 involved battle; and that kamak/kamu is of Sogdian origin, with attestations in Manichaean texts.

  1. The Necessity of Comparison with Chinese Sources

The seminar emphasizes that verifying the expeditions historically requires Chinese annals, and introduces the Japanese, Russian, and Western sinological traditions that study Köktürk history.

  1. Titles, Warfare, and Social Hierarchy

Expressions like kul–küng, eldigik–elsiz, and tizlik sökürtmek are explained as reflections of social categories and dominance relations; political expressions such as “making the rulerless” or “forcing the proud to bow” are analyzed.

  1. The Debate on the Origin of Türk/Türük

The historical development of the forms TÜRK/TÜRÜK, their standardization in Uygur texts, their forms in Chinese sources, and the scholarly debate on whether this was an ethnic name are examined in depth.

  1. The Türgeş and the Political Context

The phrase “The Türgeş Khagan was our Türk” is explained as referring not to an ethnic identity but a federative structure; the political criticism regarding the Türgeş ruler’s mistakes and the people’s suffering is analyzed.

  1. The Concept Emgek/Emek and the History of “Suffering”

The relation between emgek and modern expressions like “emek çekmek,” the Uygur forms emgemek/emgenmek, and the Kazakh engek are discussed in terms of semantic continuity.

  1. Ancestral Land, Ownership, and Organizing the People

The idea that ancestral lands must not remain ownerless; the organization and ordering of the Az and Kyrgyz peoples; and the cultural weight of terms like eçi–apa are examined.

  1. The Kyrgyz Khagan and the Issue of Kunçuy

The titles of the Kyrgyz, their relations with the Turks, the Chinese origin of kunçuy, and the downfall of the Kyrgyz ruler and people due to their own mistakes are contextualized historically.

  1. Slavery, Social Collapse, and the Breakdown of Family Hierarchy

From a period in which even slaves had slaves, to the collapse caused by prosperity-induced arrogance; the deterioration of ini–eçi relations and the breakdown between son and father are interpreted as signs of social decay.

  1. The Unity of El–Töre and the State Order

The sentence Anca kazganmış anca etmiş elimiz töremiz erti is explained as referring to the acquisition and organization of the state and its legal order.

  1. Unless the Sky Collapses and the Earth Cracks…

One of the inscription’s most emblematic passages—“Unless the sky collapses above and the earth cracks below, who could destroy the state and law of the Türk people?”—is interpreted as linking the state to a cosmic order, with the implication that only internal failure causes decline.

Conclusion

Throughout the seminar, the central portion of the Kül Tegin inscription is analyzed both philologically and historically. Place names, sound changes, Chinese–Turkic interaction, federative identity structures, social hierarchy, the concept of khaganate, and the relationship between people and state are explained in a multifaceted way. These lines render the worldview, state conception, and linguistic structure of early Turkic society clearly visible.