MEHMET ÖLMEZ, KÖK TÜRK YAZITLARI: KÜL TİGİN OKUMALARI 14. SEMİNER ÖZETİ

Seminerin Amacı

Bu seminerde Kül Tegin yazıtının doğu yüzü 27–32. satırları ayrıntılı bir filolojik ve tarihsel incelemeyle ele alınır. Eski Türkçede zaman ve zarf-fiil ekleri, yön ve mekân bildiren yapılar, savaş anlatıları, sayısal sistemler, unvan ve akrabalık terimleri, Tanrı tarafından takdir edilen “kut” fikri, halkın beslenmesi ve yönetilmesi, coğrafi sefer güzergâhları ile Türk–Çin ilişkilerine dair dilsel izler kapsamlı biçimde analiz edilir.

Ana Temalar

  1. “Türk Budun İçin Gece Uyumadım, Gündüz Oturmadım” Söylemi

Kün, küntüz, udun gibi kelimeler üzerinden gece–gündüz kavramlarının Eski Türkçedeki kullanımları açıklanır; yöneticinin halka hizmet etmek için uykusuz ve dur durak bilmeden çalıştığını belirten bu ifade, hem siyasi meşruiyet hem de yöneticilik ideolojisinin güçlü bir yansıması olarak değerlendirilir.

  1. Kün, Kuyaş ve Işık Kavram Alanı

Güneş yerine kullanılan kün ve birçok Türk dilinde görülen kuyaş şekilleri karşılaştırılır; ışıkla ilişkili yul/yula kökünün anlam farklılaşmaları üzerine yapılan tartışma, Eski Türkçede gök cisimleriyle ışık kaynaklarının kelime kökenleri bakımından nasıl ayrıştığını gösterir.

  1. Kardeşlik ve Yönetim: “İnim Kültegin İle Ölü İti Kazgantım”

Bilge Kağan’ın devlet başarılarını kardeşi Kül Tegin ve iki şad ile birlikte “ölürcesine çalışarak” elde ettiğini belirten ifadeler üzerinden kazganmak, ölü iti yapıları, devlet görevlilerinin rolleri ve kardeşlik bağının siyasetteki işlevi dilsel bağlamla açıklanır.

  1. Biriki/Birikip ve “Ot Su Kılmadım” Söylemi

Biriki kelimesinin birleşme–birikme anlamları, halkı bir araya getirip düzenleme bağlamında incelenir; ot su kılmadım ifadesinin “halkı ateşle su gibi birbirine düşürmedim” anlamı, siyasi birlik ve iç düzeni koruma ideolojisi açısından yorumlanır.

  1. Tahta Çıkış, Halkın Dağılması ve Yeniden Toplanması

“Ben özüm kağan olurtukuma” ifadesiyle tahtın meşruiyeti açıklanırken, yer sayı barmış bodun ifadesinin halkın dört bir yana dağılmış olduğunu gösterdiği; yanmak/yanak etmek yapıları üzerinden halkın yeniden kağanın etrafında toplanışı filolojik açıdan çözülür.

  1. Birikmek, İçikmek, Taşıkmak: Morfolojik Yapılar

Birikmek fiilinin Eski Türkçe fiil yapım sistemindeki yeri; içe yönelme ve dışa çıkmayı ifade eden içikmek/taşıkmak örnekleri üzerinden fiil türetme yolları açıklanır; seminerde bu yapıların tarihsel tutarlılığı üzerinde durulur.

  1. Halkı Beslemek ve Seferlerin İktisadi Gerekçesi

Bilge Kağan’ın “halkı besleyeyim diye” farklı yönlerdeki kavimlere sefer ettiğini belirten satırlar, bozkırda tarımın sınırlılığı ve gıda temininin zorunluluğu bağlamında değerlendirilir; Oğuzlara, Kıtaylara ve Çin’e yapılan seferlerin ekonomik yapıyla ilişkisi anlatılır.

  1. Sayı Sistemleri ve On İki Sefer

Ulug su eki yegirmi süledim kısmındaki on iki seferin sayısal okunuşu, Eski Türkçede sayma biçimleri ve metindeki kayıp bölümlerin bağlamla tamamlanması yoluyla açıklanır; sülemek fiilinin sefer düzenlemek anlamı vurgulanır.

  1. Tanrı’nın Lütfu: Kut ve Ülük Kavramları

Tenri yarlıkazı ifadesiyle Tanrı’nın buyruğu ve lütfu, kutun baht–talih; ülükün kısmet–pay anlamları ayrıntılı şekilde açıklanır; bu kavramların yönetim meşruiyetini sağlayan temel ideolojik unsurlar olduğu belirtilir.

  1. Ölmek ve Diriltmek: Türgürmek Yapısı

Tirmek/tiri kökleri üzerinden türgürmek fiilinin “diriltmek, canlandırmak” anlamı açıklanır; Bilge Kağan’ın “ölecek olan halkı diriltip besledim” ifadesi, devletin halkı yeniden ayağa kaldırma görevini gösteren önemli bir siyasi söylem olarak değerlendirilir.

  1. Çıplaktan Giyinik, Yoksuldan Zengine: Sosyal Dönüşüm

Yalan bodun tonlı kıldım ve şygay bodunu bay kıldım gibi ifadeler, çıplak–yoksul halkın giyimli ve zengin hâle getirilmesi üzerinden toplumsal refahın artırılmasını anlatır; Moğolistan iklimi bağlamında giyim–barınma unsurlarının hayati önemi vurgulanır.

  1. “Az Bodunu Üküç Kıldım”: Nüfusu Artırma Söylemi

Az olan halkın çoğaltılması anlatılırken, üküç kelimesinin anlamını koruyan Anadolu’daki övüş biçimleriyle bağlantıları aktarılır; nüfus artışının devletin güçlenmesindeki yeri hem dil hem tarih bağlamında değerlendirilir.

  1. Igar Ellik ve Igar Kazanlık: Daha İyi Hâle Getirmek

Igar yapısının Soğdca kökeni, ellik/kazanlık terimlerinin hanedan–ülke yapısını ifade edişi ve yek kılmak yapısının “daha iyi hâle getirmek” anlamı; devletin refah düzeyinin yükseltilmesine ilişkin söylemle birlikte yorumlanır.

  1. Dört Yöndeki Halkı Bağımlı Kılma: Tört Bulum Yapısı

Tört bulumun “dört bucak” anlamı üzerinden coğrafi egemenlik alanı açıklanır; baz kılmak (bağımlı kılmak) ve yagısız kıldım (düşmansız hâle getirdim) ifadeleri, merkezî otoritenin pekişmesini anlatan önemli unsurlar olarak ele alınır.

  1. “Kop Mana Körtü”: Bağlılık İlişkisi

Mana körmek yapısının “bağlanmak, tâbi olmak” anlamı açıklanır; tüm halkların kağana yöneldiğini ifade eden bu satırdaki bağlılık söyleminin Eski Türk siyaset dilindeki karşılığı tartışılır.

  1. Kül Tegin’in Ölümü ve Hanedan Söylemi

Kergäk bolmak ve uça barmak fiilleri üzerinden hanedan üyeleri için kullanılan özel ölüm ifadeleri açıklanır; Kül Tegin’in ölümü, Bilge Kağan’ın düzeni sağladıktan hemen sonra gerçekleşen bir kayıp olarak değerlendirilir.

  1. Babaların Adlandırılması ve Akrabalık Terimleri

Kang kelimesinin eski Türkçede baba karşılığı olarak kullanımı; ata ve ana kelimelerinin yazıtlarda bulunmayışı; kaka/kakaçan gibi akrabalık terimlerinin tarihsel gelişimi, Yongsong Lee’nin çalışmalarına atıfla açıklanır.

  1. Umay Kültü ve Erlik Adı Kazanma

Umay’ın çocukları koruyan bir tanrıça olarak sonraki dönem metinleri ışığında yorumlanması; “Umay teg ögüm katun kutuna” ifadesiyle Kül Tegin’in annesinin kutsallığı sayesinde “erlik adı” kazanması, toplumsal değerler ve inanç sistemi bağlamında değerlendirilir.

  1. On Altı Yaşında Devletin Kazanılması

“6’ya girme yaşına” ifadesinin 16 yaş anlamı taşıdığı açıklanır; Bilge Kağan’ın tahta çıkışı ve devletin töreyle yeniden düzenlenmesi, kazganmak fiili üzerinden siyasi bir yeniden kuruluş söylemi olarak ele alınır.

  1. Soğutlara ve Çin’e Yapılan Seferler

Altı çuv soğudak tapa süledimiz buzdumuz kısmında Soğutlara yapılan seferler açıklanır; çuv/çuv yapısının Çince kökeni ve “boy/bölük” anlamı üzerinde durulur; Ong Totok komutasındaki Çin ordusunun gelişi ve çarpışmalar savaş terminolojisi bağlamında aktarılır.

  1. Udokbaş Savaşı ve Oplayı Tegmek Yapısı

Udokbaş’ın kutsal su kaynağı olarak konumu, Kül Tegin’in yaya saldırdığı sahne ve oplayı tegmek yapısının vahşi/hızlı saldırı anlamı; savaşın seyri dilsel ve kültürel açıklamalarla değerlendirilir.

  1. Akrabalık Terimleri: Yurç ve Kayınbiraderlik

Yurç kelimesinin kayınbirader anlamı, akrabalık sisteminin Eski Türkçedeki çeşitliliği ve bu ilişkilerin savaş sahnesinde nasıl belirdiği örneklerle açıklanır.

  1. Ançolamak ve Eski Çin–Türk Etkileşimi

Ançolamak fiilinin Çince kökeni ve hediye–sunma anlamı, Kül Tegin’in ele geçirdiği esiri Hakan’a sunması üzerinden yorumlanır; Eski Çin ve Türk terminolojisinin karşılıklı etkisi dilsel açıdan değerlendirilir.

Sonuç

Bu seminer, Kül Tegin yazıtının 27–32. satırlarını hem filolojik hem tarihsel hem de kültürel bağlamda ayrıntılı biçimde çözümleyerek devlet düzeni, halkın refahı, Tanrı meşruiyeti, savaş stratejileri, sayı ve yön sistemleri, akrabalık terimleri ve kültürel ritüeller gibi temel unsurları görünür kılar. İncelenen satırlar, Eski Türk siyasi düşüncesinin ve toplumsal örgütlenmesinin dil aracılığıyla nasıl kurulduğunu bütünlüklü biçimde anlamamıza olanak sağlar.

 

Purpose of the Seminar

This seminar analyzes in detail the 27–32nd lines of the eastern face of the Kül Tegin inscription through a philological and historical approach. Verb forms, adverbial suffixes, directional and locative structures, war narratives, numerical systems, titles and kinship terms, the concept of kut granted by Heaven, the feeding and organizing of the people, the routes of military expeditions, and linguistic traces of Turk–Chinese relations are examined comprehensively.

  1. The Statement “For the Türk People I Did Not Sleep at Night, I Did Not Sit During the Day”

The meanings of words such as kün, küntüz, udun are explained, and this expression—emphasizing the ruler’s tireless work for the people—is interpreted as a reflection of political legitimacy and the ideology of rulership.

  1. Kün, Kuyaş, and the Semantic Field of Light

The forms kün and kuyaş used for the sun are compared, and the discussions around yul/yula show how Old Turkic distinguished specific light sources from celestial bodies in terms of lexical roots.

  1. Brotherhood and Governance: “With My Younger Brother Kül Tegin I Gained It Through Deadly Effort”

Bilge Kağan’s statement that he achieved state successes with Kül Tegin and two shads “through deadly effort” is analyzed; the structures kazganmak and ölü iti are explained together with the political significance of brotherhood.

  1. Biriki/Birikip and the Statement “I Did Not Make Them Like Fire and Water”

The meanings of biriki as joining and gathering are examined, and the expression ot su kılmadım (“I did not make them like fire and water”) is interpreted as an ideological emphasis on preserving unity and internal peace.

  1. Ascending the Throne, the Scattered People, and Their Return

The expression “ben özüm kağan olurtukuma” explains the legitimacy of the throne; yer sayı barmış bodun indicates the people had dispersed, and the structures yanmak/yanak etmek show their return to the ruler.

  1. Birikmek, İçikmek, Taşıkmak: Morphological Structures

The verb birikmek is examined within the Old Turkic derivational system; içikmek and taşıkmak illustrate inward and outward motion, showing morphological consistency in verb formation.

  1. Feeding the People and the Economic Rationale of Campaigns

Bilge Kağan’s expression that he undertook campaigns “to feed the people” is interpreted in the context of the scarcity of agriculture in the steppe; expeditions to the Oghuz, Khitan, and China are connected to economic necessity.

  1. The Numerical System and Twelve Campaigns

The reading of twelve campaigns in ulug su eki yegirmi süledim is explained; Old Turkic counting practices and contextual restoration of broken parts of the inscription are discussed.

  1. Heaven’s Favor: The Concepts of Kut and Ülük

The expression Tenri yarlıkazı is interpreted as Heaven’s decree; kut is explained as fortune–destiny and ülük as share–portion, fundamental ideological elements legitimizing rulership.

  1. Death and Revival: The Structure Türgürmek

Through tirmek/tiri, the verb türgürmek meaning “to revive, to bring to life” is explained; the phrase “I revived and nourished the people who would die” is evaluated as a political statement of restoration.

  1. From Naked to Clothed, From Poor to Rich: Social Transformation

Expressions such as yalan bodun tonlı kıldım and şıgay bodunu bay kıldım describe the transformation of a naked and poor people into a clothed and wealthy one; the significance of clothing in the harsh Mongolian climate is emphasized.

  1. “Az Bodunu Üküç Kıldım”: Increasing the Population

The increase of a small population is analyzed; üküç and its Anatolian counterparts (övüş) show historical continuity in meaning, and population growth is linked to state strength.

  1. Igar Ellik and Igar Kazanlık: Making Things Better

The Soğdian origin of igar, the meanings of ellik/kazanlık as dynasty–realm, and yek kılmak meaning “to make better” are explained together with the ruler’s emphasis on improving the state.

  1. Subjugating the Peoples of the Four Directions: The Structure Tört Bulum

Tört bulum meaning “four corners” expresses geographical dominion; baz kılmak (to make dependent) and yagısız kıldım (to make free of enemies) reflect the consolidation of central authority.

  1. “Kop Mana Körtü”: The Relation of Allegiance

The phrase mana körmek meaning “to be bound, to submit” is explained; the people’s turning toward the ruler is interpreted within Old Turkic political vocabulary.

  1. The Death of Kül Tegin and Dynastic Expressions

The verbs kergäk bolmak and uça barmak are explained as special expressions for the death of royal family members; the death of Kül Tegin occurs after order has been established.

  1. Fathers and Kinship Terms

Kang as the Old Turkic word for father, the absence of ata and ana in the inscriptions, and the meanings of kaka/kakaçan are explained together with historical studies by Yongsong Lee.

  1. The Umay Cult and Gaining the Name of Valor

Umay as a protective goddess is interpreted with later sources; the expression that Kül Tegin gained a heroic name through his mother’s sacred blessing is explained as part of the value system.

  1. Gaining the State at Sixteen

The phrase “6’ya girme” meaning sixteen is explained; Bilge Kağan’s enthronement and his reorganization of the state and its laws through kazganmak are interpreted as a political reconstruction.

  1. Campaigns Against the Sogdians and China

The expression altı çuv soğudak tapa süledimiz buzdumuz refers to campaigns against the Sogdians; çuv is explained as a Chinese-derived term meaning “division”; the arrival of the Chinese army under Ong Totok is narrated.

  1. The Battle of Udokbaş and the Structure Oplayı Tegmek

Udokbaş is explained as a sacred water source; Kül Tegin’s attack on foot and the violent meaning of opladı tegmek are interpreted within the war context.

  1. Kinship Terms: Yurç and Brotherhood Relations

Yurç meaning brother-in-law is explained together with kinship terminology, and its role in the war scene is clarified.

  1. Ançolamak and Old Sino–Turkic Interaction

Ançolamak, a Chinese-derived verb meaning “to present, to offer,” is explained through Kül Tegin’s presenting the captured enemy relative to the ruler.

Conclusion

This seminar makes visible the foundations of Old Turkic political thought through its philological and historical analysis of lines 27–32 of the Kül Tegin inscription. State order, public welfare, divine legitimacy, military strategies, numerical and directional systems, kinship terms, and cultural rituals all appear through the linguistic structures that shape the worldview and organization of early Turkic society.