ABDURRAHİM KOZALI: el-MUVÂFAKÂT 10. SEMİNER ÖZETİ

1. Dersin Amacı ve İçeriği
   Abdurrahim Kozalı’nın el-Muvâfakât okumalarının 10. semineri, önceki derslerde ele alınan 9 mukaddimenin genel bir tekrarını yaparak, müellifin temel projesini ve yaklaşımını yeniden yapılandırmayı amaçlar. Bu seminerde, Şâtıbî’nin eserinin klasik fıkıh usulü geleneğinden ne şekilde ayrıldığı, nasıl bir hukuk-ahlak ilişkisi kurduğu ve bilgiye dair epistemolojik önerisinin dayandığı yöntemler yeniden analiz edilir. Kozalı, Şâtıbî’nin düşünce sistemini bir “tez” çerçevesinde değerlendirerek, geleneksel usul anlayışıyla arasındaki üç temel farkı tartışır.
2. Ana Temalar ve Tartışmalar

1. Şâtıbî’nin Projesi: Hukuku Ahlakla Buluşturmak
   Seminerin temel hipotezi, klasik fıkhın teknikleşerek ahlaktan uzaklaşma tehlikesi taşıdığı; Şâtıbî’nin ise bu mesafeyi kapatmak için “fıkıh usulü” adlı yeni bir disiplin önerdiğidir. Bu disiplin, yalnızca amele yönelik hükümleri içerir ve ahlaki bir çerçeveye oturtulmuştur.
2. Geleneksel Usulden Ayrılan Üç Temel Nokta

• Kesinlik (Kat’iyet): Şâtıbî’ye göre fıkıh usulü kesin bilgi üretmelidir. Oysa klasik usulde ekseriyetle zannî hükümler makbuldür.
• Mezheplerüstü Yapı: Geleneksel usul mezhebe bağlıdır; Şâtıbî’nin sistemi ise mezheplerüstüdür.
• Pratik Odaklılık: Sadece amele dair konular usul içerisinde yer alır. Spekülatif meseleler (örneğin kelamî tartışmalar) dışlanmalıdır.

1. Epistemoloji: İstikrâ Temelli Bir Bilgi Teorisi
   Şâtıbî, şer‘î küllîlere ulaşmak için tümevarımı (istikrâ) merkeze alır. Ona göre bu küllîler, nasların tekrarı ve ortak mesajlarından elde edilir ve bu küllîler üzerinden hüküm verilmelidir. Ancak Kozalı, bu yöntemin tevatür veya kıyasla eşdeğer görülmesinin metodolojik olarak sorunlu olduğunu vurgular.
2. Doğal Hukuk – Şâtıbî Benzerliği
   Şâtıbî’nin yaklaşımı, klasik felsefedeki doğal hukuk anlayışına benzer şekilde, hukukun “olması gereken” bir yönü olduğunu savunur. Bu, sadece geçerli olanın değil, aynı zamanda adil olanın da ölçütlerle test edilmesi gerektiğini ima eder.
3. Takrîbî ve Tahkikî Yöntemler: Mantık Eleştirisi
   Şâtıbî, Arapların aşina olduğu basit ve doğrudan yöntemi (takrîbî) benimser, mantıksal ve teknik analize (tahkikî) karşı mesafelidir. Kozalı, bu yaklaşımın halk düzeyinde anlaşılır olsa da, ilim üretimi ve kurumsal yapılar için yetersiz olduğunu belirtir.
4. Üçüncü Mertebe ve Batınîlik Riski
   İlmin en üstün seviyesi olarak tarif edilen üçüncü mertebe, amel ile bilginin iç içe geçtiği bir meleke düzeyidir. Ancak bu tür bir tasnifin, hal ve sezgiye dayalı olması sebebiyle batınî yorumlarla karıştırılma riski vardır. Kozalı, bilgi otoritesinin nesnel ölçütlerle belirlenmesi gerektiğini vurgular.
5. Şeriatın Küllîleri ve Normatif Otorite
   Müellif, küllîlerin (zarûriyyât, hâciyyât, tahsîniyyât) sadece değer kategorileri değil, aynı zamanda normatif kriterler olduğunu savunur. Bu küllîler, hem yeni hükümler için referans hem de mevcut fıkıh mirasının denetimi için ölçüt niteliği taşır.

3. Sonuç
   10. seminer, Şâtıbî’nin el-Muvâfakât adlı eserinin bütününe dair genel bir değerlendirme ve teorik çerçeve oluşturur. Kozalı, müellifin temel gayesinin fıkhı ahlaki bir sistem içinde yeniden kurmak olduğunu ve bu gayeye ulaşmak için usûl ilminde bir reform önerdiğini savunur. Ancak bu reformun dayandığı tümevarımsal kesinlik iddiası, klasik bilgi anlayışıyla ciddi gerilimler barındırır. Seminer, bu gerilimi teorik açıklıkla ortaya koyarken, Şâtıbî’nin teklif ettiği yeni usulün sınırlarını ve imkanlarını değerlendirmek açısından temel bir kavşak niteliğindedir.

1. Purpose and Content of the Seminar
   The 10th seminar in Abdurrahim Kozalı’s al-Muwāfaqāt reading series serves as a reflective summary and analytical reassessment of the previous nine muqaddimāt (introductory chapters). Kozalı’s aim is to recontextualize al-Shāṭibī’s broader intellectual project by identifying how his approach departs from classical uṣūl al-fiqh, particularly in terms of its moral orientation, epistemology, and structural method. The session frames al-Shāṭibī’s theory as a reformist thesis and highlights three major points where it diverges from traditional legal theory.
2. Key Themes and Discussions

1. Shāṭibī’s Central Project: Reuniting Law and Morality
   The seminar’s core thesis is that classical jurisprudence had become overly technical and detached from moral purpose. Shāṭibī sought to overcome this disconnection by redefining uṣūl al-fiqh as a discipline centered on action and ethical purpose (ʿamal and akhlāq), not just legal validity.
2. Three Major Departures from Classical Uṣūl

• Certainty (Qaṭʿiyyah): While classical uṣūl often tolerated probabilistic reasoning (ẓannī), Shāṭibī demands that uṣūl produce certain knowledge.
• Trans-School Methodology: Classical legal theory is rooted in particular schools of law; Shāṭibī’s approach is deliberately madhhab-transcendent.
• Action-Oriented Focus: Only knowledge that leads to practical, religious action is included in his conception of uṣūl. Theological speculation is excluded.

1. Epistemology: Inductive Method as the Basis for Knowledge
   Shāṭibī centers his epistemology on istiqrāʾ (inductive reasoning) to derive universal principles (kulliyyāt) from repeated themes in scripture and practice. Kozalı critiques this by questioning whether inductive conclusions can genuinely function like analogical reasoning or mass transmission (tawātur).
2. Parallel with Natural Law
   Shāṭibī’s approach bears resemblance to natural law theories in classical philosophy, where the law is not just about what is enacted, but what ought to be. His maqāṣid-based ethics introduces a value-based test of legal validity alongside formal legality.
3. Takrībī vs. Taḥqīqī Methods: Critique of Logic
   Shāṭibī privileges takrībī (approximative, familiar) reasoning over taḥqīqī (rigorous, logical) methods, arguing that the latter are too abstract and inaccessible. Kozalı points out that while this simplifies religion for the masses, it may hinder systematic scholarly knowledge.
4. Third Level of Knowledge and the Risk of Bāṭinism
   Shāṭibī’s concept of the “third level” of knowledge—where knowledge and action merge into habit—risks being confused with intuitive or esoteric approaches. Kozalı warns that such experiential knowledge must be framed by objective standards to avoid spiritual elitism or secrecy.
5. Sharīʿa’s Universals as Normative Authority
   Shāṭibī treats the major categories of maqāṣid (ḍarūriyyāt, ḥājiyyāt, taḥsīniyyāt) not only as evaluative goals but as normative benchmarks for validating or critiquing existing legal rulings. These kulliyyāt become tools for both legal innovation and reform.

3. Conclusion
   This seminar synthesizes Shāṭibī’s intellectual project as a comprehensive reform of Islamic legal methodology. Kozalı argues that Shāṭibī’s goal was to construct a morally grounded legal philosophy that balances practical action, ethical purpose, and epistemological certainty. However, the claim that inductive reasoning alone can yield the certainty required for uṣūl al-fiqh introduces tension with classical theories of knowledge. The seminar thus marks a pivotal point for evaluating both the potential and the limits of Shāṭibī’s maqāṣid-centered legal philosophy in the context of contemporary Islamic thought.Formun Altı