ABDURRAHİM KOZALI: el-MUVÂFAKÂT 2. SEMİNER ÖZETİ

1. Dersin Amacı ve İçeriği
   Bu 2. seminer, Abdurrahim Kozalı’nın el-Muvâfakât okumalarının devamı niteliğinde olup, Şâtıbî’nin “dibâce” (önsöz) kısmına geçmeden önce temel kavramlar ve tarihsel arka plan hakkında yoğun bir hazırlık sunar. Seminerde, el-Muvâfakât’ın modern dönemdeki yeniden keşfi, hukuk felsefesi ihtiyacı, klasik fıkıh usulü algısının eleştirisi ve Şâtıbî’nin eserini diğer klasiklerden ayıran yönleri tartışılır. Dersin merkezinde, hukukun ahlaka yaklaşması, hukuk-ahlak ilişkisi, makâsıd anlayışı ve sahabe otoritesinin teorik temeli yer alır.
2. Ana Temalar ve Tartışma Başlıkları

1. Hukuk Felsefesi Arayışı ve Zamanın Ruhu
   El-Muvâfakât’ın 19. yüzyılda yeniden ilgi görmesi, dönemin hukuk felsefesi ihtiyacına bağlanır. Bu bağlamda “hikmet-i teşri” arayışı ortaya çıkmış, klasik fıkıh usulü eserlerinin yanı sıra, hukuk metodolojisi ve ahlaki yönleri ön plana çıkaran eserler öne çıkmıştır.
2. Klasik Usul Geleneğinin Skolastik Yapısı ve Eleştirisi
   Medrese müfredatındaki usul kitapları (örneğin: Mir’ât, Cemʿu’l-Cevâmiʿ) skolastik bir yapıya sahiptir. Kozalı, bu sistemin lafız merkezli yapısının fıkhın dinamizmini törpülediğini ve gayeye yönelik bir hukuk düşüncesinin önünü kapattığını savunur.
3. Şâtıbî’nin Hukuk–Ahlak Yakınlığı Projesi
   Seminerde, Şâtıbî’nin projesi “hukukun ahlaka yaklaşması” veya “hukukun ahlakileşmesi” şeklinde tarif edilir. Ancak bu yakınlığın hukuk kurallarının yapısal özelliklerini riske atabileceği, dolayısıyla dikkatli bir analiz gerektirdiği vurgulanır.
4. Hukuk ve Ahlak İlişkisinde Öncelik Meselesi
   Hukukun üç işlevi (düzen, toplumsal ihtiyaçları karşılama, adalet) arasında özellikle düzenin öne çıktığı, buna karşılık adaletin ve ahlakın daha soyut ve ideal düzlemde kaldığı belirtilir. Bu durum, “hukuk mu önceliklidir yoksa ahlak mı?” sorusunu doğurur.
5. Hukuk, Ahlak ve İnanç Kompartmanlarının Teolojik Okuması
   Cibril Hadisi temelinde fıkıh–ahlak–inanç üçlüsü incelenir. Kozalı, özellikle erken dönem İslam düşüncesinde amel ve iman ilişkisi tartışmalarına dikkat çeker ve bu tartışmanın ahlaki idealizm ile hukuki realizm arasında bir gerilim içerdiğini ortaya koyar.
6. Sahabenin Makâsıd Konusundaki Otoritesi
   Şâtıbî’ye göre, şeriatın gayelerini anlamada sahabe nesli merkezi öneme sahiptir. Çünkü sahabe, hem vahye ilk muhatap oluşu hem de nübüvvetle ümmet arasındaki geçişi sağlaması bakımından epistemolojik bir köprü görevi görür.
7. Makâsıdın Kaynağı Hümanist mi, Vahiy Temelli mi?
   Modern dönemde makâsıd anlayışının hümanist temellere dayanıp dayanamayacağı sorgulanır. Kozalı, makâsıdın kaynağının vahiy ve sahabe pratiği olduğunu; beşerî yorumların ise yalnızca yöntemsel düzlemde anlam taşıyabileceğini savunur.

3. Sonuç
   Bu seminer, el-Muvâfakât’ın sadece bir usul eseri değil, aynı zamanda İslam hukuk düşüncesini yeniden kurma çabası taşıyan bir felsefi proje olduğunu ortaya koyar. Kozalı, hukukun ahlakla temasını kurarken metodolojik titizlik ve kavramsal derinlik gerektiren bir çaba yürütür. Sahabenin otoritesine yaptığı vurgu ve hukuk–ahlak ilişkisindeki sınırları belirleme çabası, Şâtıbî’nin özgünlüğünü ve çağdaş ilgisini temellendirir.

1. Purpose and Content of the Seminar
   This second seminar in Abdurrahim Kozalı’s reading series on al-Muwāfaqāt delves into the conceptual and historical foundations of the work before beginning the actual commentary on the preface (dibāja). The session focuses on the modern rediscovery of the text, critiques of classical legal theory, and the philosophical orientation that distinguishes al-Shāṭibī’s project. Central to the discussion are the themes of aligning law with ethics, the theoretical grounding of maqāṣid (higher objectives of the Sharīʿa), and the epistemological role of the Companions (ṣaḥāba) in understanding divine intent.
2. Main Themes and Discussion Topics

1. The Search for a Philosophy of Law and the Spirit of the Age
   The seminar links the modern revival of al-Muwāfaqāt—particularly in the 19th century—to a broader intellectual need for a philosophy of Islamic law. This period saw a shift from purely textual and formal legal reasoning toward inquiries centered on purpose (ḥikmat al-tashrīʿ) and moral meaning.
2. Critique of Classical Uṣūl Tradition and Its Scholasticism
   Classical uṣūl al-fiqh works—such as Mirʾāt and Jamʿ al-Jawāmiʿ—are described as overly scholastic and text-bound. Kozalı argues that this rigid structure hindered the dynamism of Islamic law and blocked its potential to address broader ethical and societal goals.
3. Al-Shāṭibī’s Project: Bringing Law Closer to Morality
   The seminar defines al-Shāṭibī’s vision as one of “moralizing the law” or aligning legal rulings with ethical objectives. However, Kozalı cautions that such integration must be carefully managed to avoid undermining the structural integrity of the legal system.
4. Law vs. Morality: Which Takes Precedence?
   The functions of law—order, meeting social needs, and justice—are discussed in relation to morality. While order tends to dominate in practice, justice and ethics often remain idealized. This tension raises the philosophical question: which should be prioritized—law or morality?
5. Theological Mapping of Law, Morality, and Faith
   Using the Ḥadīth of Gabriel as a framework, the seminar explores the tripartite division of practice (fiqh), morality (iḥsān), and faith (īmān). Kozalı emphasizes how early Islamic debates on the relationship between action and belief reflect a deeper tension between legal realism and moral idealism.
6. The Authority of the Companions in Maqāṣid Reasoning
   According to al-Shāṭibī, the Companions are central in grasping the higher objectives of Sharīʿa due to their direct interaction with revelation and their mediating role between Prophethood and the broader community. Their practice holds epistemic weight in uncovering divine intent.
7. Are Maqāṣid Humanist or Revelation-Based?
   The seminar questions whether modern interpretations of maqāṣid can be grounded in humanist reasoning. Kozalı argues that the true source of maqāṣid lies in revelation and the practice of the Companions, with human reason playing only a methodological, not foundational, role.

3. Conclusion
   This seminar positions al-Muwāfaqāt not simply as a work of legal theory, but as a philosophical project aimed at reconfiguring Islamic legal thought. By calling for a meaningful relationship between law and ethics, Kozalı demonstrates the need for methodological clarity and conceptual depth. His emphasis on the authority of the Companions and his cautious approach to the law–morality interface highlight both the originality of al-Shāṭibī’s vision and its continuing relevance in modern Islamic legal discourse.