ABDURRAHİM KOZALI: el-MUVÂFAKÂT 4. SEMİNER ÖZETİ

1. Dersin Amacı ve İçeriği
   Abdurrahim Kozalı’nın el-Muvâfakât okumalarının 4. seminerinde, eserin üçüncü mukaddimesine geçilir ve bu bölümde aklın fıkıh metodolojisindeki epistemolojik ve işlevsel statüsü tartışılır. “Akıl, bağımsız bir şer‘î kaynak olabilir mi, yoksa yalnızca bir araç mıdır?” sorusu etrafında şekillenen bu seminer, Şâtıbî’nin aklı ne ölçüde merkeze aldığı ve onu vahiy karşısında nasıl konumlandırdığı üzerine derinlemesine bir çözümleme sunar. Kozalı, özellikle “kat‘iyet” (kesin bilgi) meselesi üzerinden Şâtıbî’nin hukuk teorisini yeniden kurma çabasını yorumlar.
2. Ana Temalar ve Tartışma Başlıkları

1. Fıkıh Usulünde Aklın Sınırları
   Şâtıbî’ye göre aklî deliller (delîl-i aklî), bağımsız bir şer‘î delil olamaz; ancak nakille birlikte veya onun yönlendirmesiyle anlamlı hâle gelir. Kozalı bu yaklaşımın, aklı yalnızca bir “araç” (vesîle) düzeyine indirgediğini, bunun ise hukukî düşüncenin dinamizmini sınırlayıp sınırlamadığını sorgular.
2. Aklî İlkelerin Şer‘îliği Meselesi
   “İyilik yapan birine teşekkür etmek zorunludur” gibi akıl temelli ahlakî önermelerin, vahye dayanmadan da şer‘î hüküm taşıyıp taşıyamayacağı tartışılır. Kozalı, bu konuyu özellikle Mu‘tezile’nin hüsn-kubuh anlayışı ve Mâtürîdî gelenekteki kısmi kabul çerçevesinde ele alır.
3. Akıl Şâri‘ Olabilir mi?
   Şâtıbî, aklın şâri‘ (hukuk koyucu) olmadığını açıkça belirtir. Kozalı ise bu düşünceyi, aklın bazı alanlarda –özellikle nassın olmadığı durumlarda– yasa koyucu gibi işlediği örneklerle eleştirir ve sorgular.
4. Araç Olarak Akıl mı, Kaynak Olarak Akıl mı?
   Seminerde, aklın “yorumlama ve kıyas yapma aracı” mı, yoksa “doğrudan kaynak” mı olduğu ayrımı öne çıkar. Kozalı, en literalist (lafızcı) geleneklerde bile aklın mutlaka devrede olduğunu ve bunun ehl-i hadîs ile ehl-i rey ayrımına nasıl yansıdığını tartışır.
5. Nasslarda Kat‘iyet Sorunu ve Dilin Belirsizliği
   Şâtıbî, lafzen kat‘î (kesin) olan nassların bile dilsel belirsizlik (mecaz, umum–husus, ibare farkları) gibi nedenlerle zihinlerde şüphe doğurabileceğini kabul eder. Bu durum, metne dayalı bilgiyle mutlak kesinliğe ulaşmanın güçlüğünü ortaya koyar.
6. Kat‘iyet: Nass mı, İstikrâ mı?
   Dilsel belirsizlik nedeniyle Şâtıbî, metinlerden değil; çok sayıda metinden tümevarımla (istikrâ) elde edilen küllî anlamların daha sağlam bilgi sağlayabileceğini savunur. Ona göre bu yöntem, ma‘nâvî tevâtür (mana düzeyinde ortaklık) yoluyla kesinliğe ulaşmayı sağlar. Kozalı ise bu yaklaşımın, gerçekten kat‘iyet sağlayıp sağlayamayacağı sorusunu gündeme getirir.
7. Doğal Hukuk ve Bilgi Felsefesiyle Karşılaştırma
   Şâtıbî’nin birçok metinden genel ilkeye ulaşma yöntemi, klasik doğal hukuk düşüncesine benzetilir. Kozalı, bu yöntemi Aristotelesçi bilgi teorileriyle karşılaştırarak, evrensel doğruların tekil gözlemlerden nasıl elde edilebileceği sorusunu tartışmaya açar.

3. Sonuç
   Bu seminer, Şâtıbî’nin fıkıh epistemolojisini yeniden inşa etme çabasını, akıl ve vahiy arasında kurduğu denge üzerinden yorumlar. Kozalı, Şâtıbî’nin projesinin metne değil, tümevarıma dayalı evrensel ilkelerle kat‘iyet sağlamaya çalıştığını belirtirken, bunun dilsel çok anlamlılık ve farklı içtihatlar karşısında ne kadar mümkün olduğu sorusunu açık bırakır. Bu bağlamda seminer, İslam hukukunun bilgi temellerine dair derinlemesine bir sorgulama niteliği taşır.

1. Purpose and Content of the Seminar
   The 4th seminar in Abdurrahim Kozalı’s al-Muwāfaqāt reading series explores the third introductory chapter (muqaddima) of al-Shāṭibī’s work, focusing on the epistemological and methodological status of reason (ʿaql) in Islamic legal theory. It revisits the question: Can reason operate independently as a source of legal rulings, or must it always be subordinate to revelation (naql)? Kozalı unpacks this issue by examining how al-Shāṭibī attempts to harmonize rational and textual sources while emphasizing the necessity of epistemic certainty (qaṭʿ) in legal theory.
2. Key Themes and Discussions

3. The Limits of Reason in Legal Methodology
   Al-Shāṭibī insists that rational arguments (dalīl ʿaqlī) cannot serve as independent legal proofs. Instead, they must always be subordinated to or derived in conjunction with scriptural sources. Kozalı explores whether this renders reason merely instrumental (wasīla) and asks whether excluding reason as a principal (maṣdar) undermines the dynamic scope of Islamic legal reasoning.
4. The “Sharʿī Status” of Rational Principles
   A central issue is whether rationally derived moral judgments (e.g., “showing gratitude to a benefactor is obligatory”) can have sharʿī status without explicit scriptural backing. The example of the Muʿtazilite notion of ḥusn wa qubḥ (moral good and evil) is discussed in detail, particularly how the Hanafī–Māturīdī school partially adopts it without fully granting rationality legislative authority.
5. Can Reason Be a Lawgiver?
   Al-Shāṭibī holds that reason is not a shāriʿ (lawgiver). Kozalı challenges this with examples from Islamic theology and jurisprudence that suggest reason plays a quasi-legislative role in determining ethical norms and legal obligations—especially in the absence of scriptural evidence.
6. Reason as Tool vs. Source: A Functional Distinction
   Kozalı highlights a critical distinction: using reason as a tool (to interpret, analogize, or reconcile texts) vs. using it as an independent source of law. He argues that even in the most literalist traditions (e.g., Ḥanbalism), some form of reason is necessarily in play. This leads to a discussion of ahl al-ḥadīth vs. ahl al-raʾy methodologies.
7. Textual Certainty and the Problem of Ambiguity
   Shāṭibī acknowledges that even mutawātir (mass-transmitted) texts may be uncertain due to issues of linguistic ambiguity, general vs. specific wording, or metaphorical language. This raises doubts about the very possibility of achieving epistemic certainty from texts alone.
8. The Dilemma: Certainty via Text or Induction?
   Faced with the unreliability of linguistic forms, al-Shāṭibī proposes istiqrāʾ (inductive reasoning) from a large number of texts to derive overarching principles. He likens this to a form of maʿnawī tawātur (conceptual mass transmission). Kozalı, however, critiques this approach, questioning whether induction can ever provide true certainty in the legal-ethical domain.
9. Analogy to Natural Law and Epistemic Foundations
   Al-Shāṭibī’s method of generalizing from many scriptural instances to derive legal universals echoes natural law thinking. Kozalı compares this to Aristotelian and post-classical theories of knowledge, particularly in how universal truths are derived from empirical particulars.
10. Conclusion
    This seminar presents a sophisticated and critical engagement with al-Shāṭibī’s epistemology of Islamic law. Kozalı explores the balance between reason and revelation, emphasizing that al-Shāṭibī’s project depends on achieving certainty not from isolated texts, but through inductive generalization of legal universals. However, the tension between this epistemic ambition and the linguistic-legal complexity of the Sharīʿa remains unresolved—raising the question: Can a legal system truly be grounded in certainty if both reason and text are, in different ways, epistemically limited