ABDURRAHİM KOZALI, EŞ-ŞÂFİÎ, ER-RİSÂLE 10. SEMİNER ÖZETİ

Seminerin Amacı

Bu seminerde İmam Şâfiî’nin er-Risâle’de icmâ, ihtilaf, içtihad, kıyas ve istihsan konularını nasıl temellendirdiği ele alınmış; özellikle icmânın mahiyeti, meşruiyeti, epistemik gücü ve sünnî düşüncedeki “ümmetin yanılmazlığı” ilkesinin ne anlama geldiği açıklanmıştır. Ayrıca içtihadın sınırları, zannî bilginin hüküm üretimindeki yeri ve istihsan tartışmalarının Şâfiî tarafından nasıl reddedildiği üzerinde durulmuştur.

Ana Temalar

1. İcmânın mahiyeti ve meşruiyeti

İcmâ, Müslümanların belirli bir konuda ortak kanaate ulaşmasıdır ve Şâfiî’ye göre meşru bir delildir. Bu meşruiyet, “ümmetin yanlış üzerinde birleşmeyeceğine” dair sahih rivayetlere dayanır. Kur’an ayetlerinden yapılan delillendirmeler ise tartışmaya açıktır; Şâfiî’nin bu ayetleri daha çok hadis ehline hitaben kullandığı söylenir.

2. İcmânın ortaya çıkışı ve tespiti

İcmâ bir toplantıyla değil, kendiliğinden ve farklı bölgelerdeki âlimlerin aynı sonuca varmasıyla oluşur. Tespiti ise geriye dönük yapılır: Bir konuda içtihad etmeden önce geçmiş alimlerin aynı hükme ulaşıp ulaşmadığı kontrol edilir.

3. Zarûrât-ı diniyye ve icmâ ilişkisi

Namazın farziyeti, içkinin haramlığı gibi dini hayatın temel hükümleri icmâ ile sabittir ve tartışmaya kapalıdır. Bu alanın dışında kalan her şey ihtilaf ve içtihad sahasıdır.

4. Ümmetin masumiyeti (yanılmazlığı)

Şiî düşüncede masumiyet tek bir kişiye (imam) verilirken, Sünnî düşünce bu vasfı ümmete kolektif olarak verir. Bu yaklaşım, dinin anlam bakımından tahrif olmasını engelleyen mekanizma olarak görülür.

5. Sünnet ve Arap dili bilgisinin ümmette korunması

Şâfiî’ye göre ümmet sünnetin tamamına ve Arap dilinin bütününe vakıftır. Bu nedenle ümmet bütünüyle hata üzerinde birleşmez.

6. Kıyasın gerekliliği ve zannî bilgiyle amel

Kıyas, yeni meselelerde hüküm çıkarma yöntemidir ve kaçınılmazdır. Kıyas zannî sonuçlar üretse de Şâfiî’nin kıble benzetmesiyle açıklanan şekilde hem caiz hem gereklidir.

7. İçtihadın epistemik konumu

Bilgi ikiye ayrılır:

• Hem zahirde hem batında hak olan bilgi: Tevatürle sabit olan kesin bilgiler (zarûrât-ı diniyye).
• Sadece zahirde hak olan bilgi: Müçtehidin içtihadıyla ulaştığı zannî bilgiler.
  İçtihat bu ikinci kategoriye girer ve hata ihtimali olsa da geçerlidir.

8. Müçtehidin nitelikleri

Müçtehidin Arapça, Kur’an, sünnet, icmâ, ihtilaf bilgisine; sahih akıl yürütme yetisine ve rivayet-dirayet dengesine sahip olması gerekir.

9. İstihsan eleştirisi

Şâfiî istihsanı beşinci bir delil olarak kabul etmez ve bunun keyfî hüküm verme riskini doğurduğunu söyler. Eğer istihsan kabul edilirse, şer’î hükmün kaynağı beşerin aklına indirgenmiş olur. Ona göre istihsan, kişiyi “şâri gibi davranmaya” götüren bir yöntemdir.

 

Purpose of the Seminar

This seminar examines how Imām al-Shāfiʿī grounds the concepts of consensus (ijmāʿ), disagreement, ijtihād, qiyās, and istiḥsān in al-Risālah. It explains the nature and legitimacy of ijmāʿ, its epistemic force, and the meaning of the principle “the ummah will not unite upon error” in Sunnī thought. It also discusses the limits of ijtihād, the role of probabilistic knowledge in deriving rulings, and how Shāfiʿī rejects istiḥsān.

Main Themes

1. The nature and legitimacy of ijmāʿ

Ijmāʿ is the agreement of Muslims on a particular issue and is considered a legitimate proof by Shāfiʿī. Its legitimacy primarily rests on prophetic reports stating that the ummah will not unite upon error. Qur’anic arguments exist but are considered debatable; Shāfiʿī uses them largely to address the hadith-oriented scholars.

2. How ijmāʿ forms and how it is identified

Ijmāʿ does not arise from formal meetings but occurs spontaneously when scholars in various regions arrive at the same ruling. Its identification is retrospective: Before performing ijtihād, one checks whether earlier scholars had already agreed upon a ruling.

3. The relationship between ijmāʿ and fundamental religious principles

Core religious practices—such as the obligation of prayer or the prohibition of wine—are fixed through ijmāʿ and are not open to dispute. All other areas remain open to disagreement and ijtihād.

4. The infallibility of the ummah

Whereas Shīʿī thought assigns infallibility to a single imam, Sunnī thought attributes it collectively to the ummah. This prevents the religion from being distorted in meaning.

5. Preservation of Sunnah and Arabic linguistic knowledge

According to Shāfiʿī, the ummah collectively preserves both the entire Sunnah and the full structure of the Arabic language. For this reason, the community as a whole cannot unite upon misguidance.

6. The necessity of qiyās and acting on probabilistic knowledge

Qiyās is essential for deriving rulings in new situations. Although qiyās produces probabilistic outcomes, Shāfiʿī’s qiblah analogy demonstrates that such knowledge is both permissible and necessary.

7. The epistemic status of ijtihād

Knowledge is divided into:

• What is true both outwardly and inwardly: Certain knowledge established by tawātur (fundamental religious truths).
• What is true only outwardly: Probabilistic judgments reached by a mujtahid.
  Ijtihād belongs to the second category and remains valid despite the possibility of error.

8. The qualifications of a mujtahid

A mujtahid must possess mastery of Arabic, the Qur’an, Sunnah, ijmāʿ, disagreement, sound reasoning, and the ability to balance transmission and interpretation.

9. The critique of istiḥsān

Shāfiʿī rejects istiḥsān as a fifth legal proof because it opens the door to subjective rulings. If accepted, it would reduce the source of legal norms to human preference. In Shāfiʿī’s view, istiḥsān resembles placing oneself in the position of the Lawgiver.