EKREM DEMİRLİ, FUSÛSU’L-HİKEM OKUMALARI 21. SEMİNER ÖZETİ

Seminerin Amacı ve İçeriği

Bu seminerde, İbnü’l-Arabî’nin Fusûsu’l-Hikem adlı eserinin Nûh Peygamber faslı bağlamında ele aldığı tenzih ve teşbih problemi merkeze alınır. Ekrem Demirli, Allah inancının sadece varlığa değil, var oluşun keyfiyetine odaklanması gerektiğini savunarak, dini düşüncede teşbih-tenzih dengesinin zorunlu bir mesele olduğunu belirtir. Bu denge hem dinî söylemin hem de metafiziksel yaklaşımların temel bir gerilimi olarak değerlendirilir.

Ana Temalar ve Başlıklar

1. Tenzih ve Teşbih Problemi

Tenzih (Allah’ı benzerliklerden uzak tutmak) ve teşbih (Allah’ı insani niteliklerle düşünmek), dini düşüncenin merkezindedir. Allah’a imanın, yalnızca O’nun varlığına değil, nasıl bir varlık olduğuna dair inanç içerdiği savunulur. Bu nedenle Allah’ın iradesi, kelamı, ilmi ve fiilleri gibi nitelikler tenzih ve teşbih ekseninde tartışma konusu olur.

2. Metafizik ve Şeriat Dilinin Gerilimi

Felsefi/metafizik bakış açısı tenzih yönelimlidir ve teşbihi hakikatten bir sapma olarak görür. Buna karşın dini söylem, insanlara hitap edebilmek için teşbihi zorunlu kılar. Bu durum, Allah hakkında söylenen her sözün bir tür teşbih içerdiği gerçeğini doğurur. İbnü’l-Arabî’ye göre, yalnızca tenzih de Allah’ı sınırlar; hakiki bilgi teşbih ve tenzihin birlikte ele alınmasını gerektirir.

3. Dindarlığın Dili ve Tasavvufî Tekâmül

İbadetlerin, soyut kavrayışa ulaşmak için maddi dünyadan geri çekilme (tecerrüt) çabası olduğu vurgulanır. Namaz, oruç ve hac gibi ibadetler, bir yönüyle maddi eylemleri azaltarak insanı hareketsizliğe, metafizik bir bilinç düzeyine taşır. Bu süreçte dilin ve hayal gücünün sınırları önem kazanır; teşbih dili kaçınılmazdır ama sınırları bilinmelidir.

4. Nübüvvetin Konumu ve Peygamberin Rolü

Nübüvvet, halkla felsefî akıl arasındaki uçurumu kapatan bir ara dildir. Peygamber, soyut hakikati hayal gücüyle insana aktarır. İbnü’l-Arabî’ye göre din, hem akılcıları hem de halkı dönüştürmeye yöneliktir; bu ikiliğe karşı mücadele eder.

Sonuç

Seminer, teşbih ve tenzihin dinî düşüncede sadece teknik değil, varoluşsal bir mesele olduğunu ortaya koyar. İbnü’l-Arabî’nin yaklaşımı, her iki yönelimi de içererek “ne dersen o değil” ile “ne dersen odur” geriliminde dindarlığın inşa edildiğini savunur. Bu çerçevede dinî dilin sınırları, ibadetlerin metafizik boyutu ve nübüvvetin taşıyıcı rolü vurgulanır.

Purpose and Content of the Seminar

This seminar centers on the tension between tanzīh (declaring God’s incomparability) and tashbīh (attributing human-like qualities to God) in the chapter on Prophet Noah in Ibn ʿArabī’s Fusûṣ al-Ḥikam. Ekrem Demirli argues that belief in God must concern not only His existence but the manner of His being, highlighting the inseparability of theological and metaphysical reflection.

Main Themes and Topics

1. The Problem of Tanzīh and Tashbīh

The opposition between tanzīh and tashbīh lies at the heart of religious thought. Belief in God is not limited to affirming His existence—it includes belief in what kind of being He is. Divine attributes such as will, speech, knowledge, and action are discussed within this framework. Excessive tanzīh limits God, while pure tashbīh leads to anthropomorphism; both are incomplete without the other.

2. Tension Between Metaphysics and Sharīʿah Discourse

Metaphysics tends to emphasize tanzīh and views tashbīh as deviation from truth. In contrast, religious discourse requires tashbīh to communicate with the human imagination. Ibn ʿArabī insists that true knowledge of God requires both tanzīh and tashbīh, affirming the necessity and limitation of all speech about the Divine.

3. Language of Piety and Spiritual Ascension

Rituals such as prayer, fasting, and pilgrimage are viewed as efforts to detach from the material world and reach abstract consciousness. These acts reduce movement and worldly attachment, fostering a state of metaphysical stillness. In this process, language and imagination become essential—tashbīh is inevitable but must be restrained.

4. Prophethood and the Role of the Prophet

Prophethood serves as a mediating language between abstract philosophical truth and the imagination of ordinary believers. The prophet translates transcendent realities into accessible symbols. Religion, in Ibn ʿArabī’s view, does not belong exclusively to intellectuals or common people—it challenges and transforms both.

Conclusion

The seminar demonstrates that the tanzīh–tashbīh balance is not a technical distinction but a central existential tension in theology. Ibn ʿArabī constructs religiosity within the paradox: “Whatever you say, He is not that,” and “Whatever you say, He is that.” Thus, the limits of religious language, the metaphysical dimension of worship, and the prophetic mission are all redefined within this inclusive metaphysical approach.