EKREM DEMİRLİ, FUSÛSU’L-HİKEM OKUMALARI 23. SEMİNER ÖZETİ

Seminerin Amacı ve İçeriği

Bu seminerde Ekrem Demirli, İbnü’l-Arabî’nin Fusûsu’l-Hikem’inde geçen “Câmîu’l-ezdâd” (zıtları birleştiren) anlayışını merkeze alarak, Allah’ın ve insanın varlık yapısını fiil ve infial kategorileri üzerinden yorumlar. Seminer, bilmenin ve tevhidin derin anlamını kavramak için mecaz, teşbih, tenzih, isimler, fiil ve edilgenlik gibi tasavvufi-ontolojik kavramlar arasında bir çözümleme sunar.

Ana Temalar ve Başlıklar

1. Câmîu’l-ezdâd ve Varlığın Birliği:

Allah’ın zıt sıfatları kendisinde cem eden bir varlık olarak anlaşılması, onun kemal sıfatıdır. Zıtlık, birlik ilkesinin ve ruhun varlığının bir göstergesidir. İnsan da kevn-i câmi olarak bu zıtlıkları kendisinde barındırarak Allah’ı anlayabilir.

2. Fiil ve İnfiâl Kategorileri:

İbnü’l-Arabî’ye göre fiil (özne) ve infiâl (nesne) sadece yaratılmışlar için değil, Allah için de geçerli olabilir. Allah hem fail hem münfail olabilir mi sorusu, metafiziğin merkezine yerleştirilir. Bu, geleneksel kelâm anlayışına ters düşen bir yaklaşımdır.

3. Teşbih ve Tenzih Arasında Cem:

Kur’an’daki bazı ayetler ve hadisler üzerinden Allah’ın hem aşkın (tenzih) hem içkin (teşbih) niteliklere sahip olduğu vurgulanır. “Leyse kemislihi şey’un ve huve’s-semîu’l-basîr” ayeti hem benzerliği hem de benzemezliği içeren bir yapı sunar.

4. Bilginin Mücmellik Niteliği:

İnsan Allah’ı ancak özet (mücmel) olarak bilebilir. Çünkü bütün suretleri ve varlıkları bilmek imkânsızdır. Dolayısıyla bilgi daima eksik ve sınırlıdır.

5. Nefsini Bilen Rabbini Bilir:

Bu kadim tasavvufi ilke, seminerde farklı bakış açılarıyla yorumlanır. İbnü’l-Arabî’ye göre insan sonsuz bir okyanustur; kendini bilen, Allah’ın zıtları cem eden yapısını da idrak edebilir.

6. Vücûd-u Mutlak ve Teodise Problemi:

İbnü’l-Arabî’nin düşüncesinde Tanrı’nın hem hak (öz) hem halk (yaratılan) olması vücûd-u mutlak anlayışıyla açıklanır. Kötülük problemleri gibi teodise tartışmaları bu perspektifle anlamını yitirir.

7. Nûh’un Davetindeki Eksiklik:

Nûh Peygamber’in daveti sadece tenzih veya sadece teşbih yönlüdür; cem edici değildir. Hz. Peygamber’in daveti ise hem tenzihi hem teşbihi kuşattığı için daha etkilidir.

Sonuç

Bu seminer, İbnü’l-Arabî’nin “câmîu’l-ezdâd” fikrini merkeze alarak, Allah’ın ve insanın varlığını anlamada klasik kelâmı aşan derin bir bakış sunar. Fiil-infiâl ayrımı, teşbih-tenzih dengesi ve bilgi sınırları üzerine yapılan bu yorumlar, tasavvufi düşüncenin felsefi imkanlarını sorgulamamıza zemin hazırlar.

 

Purpose and Content of the Seminar

This seminar centers on Ibn ʿArabī’s concept of jāmiʿ al-aḍdād (the One who unites opposites) to reinterpret the nature of God and man through the categories of action (fiʿl) and receptivity (infiʿāl). Ekrem Demirli explores theological and ontological notions such as metaphor, tanzīh, tashbīh, names, agency, and passivity to understand the metaphysical foundation of knowledge and divine unity.

Main Themes and Topics

1. Unification of Opposites and the Unity of Being

God is described as the One who encompasses all opposites, which constitutes His perfection. The presence of opposites is not a flaw but a sign of completeness. Likewise, man, as the microcosm (al-kawn al-jāmiʿ), reflects this unification and thus becomes capable of knowing God.

2. Action and Receptivity in God and Creation

Ibn ʿArabī redefines classical theology by applying the categories of fiʿl (doing) and infiʿāl (being acted upon) to God, arguing that God may be both active and receptive. This challenges the dominant theological view that restricts receptivity to created beings.

3. Balancing Tanzīh and Tashbīh

Qur’anic verses and hadiths are interpreted to show that God possesses both transcendent and immanent qualities. The verse “Nothing is like Him, and He is the Hearing, the Seeing” is central to illustrating this paradox. The divine must be affirmed through both similarity and dissimilarity.

4. The Incompleteness of Human Knowledge

Knowledge of God can only be partial and summarized (mujmal). It is impossible to fully comprehend all forms and manifestations. Therefore, human understanding of the Divine remains inherently limited.

5. “He who knows himself knows his Lord”

This Sufi axiom is reinterpreted: man is an ocean of forms and meanings. Knowing oneself opens the path to understanding the Divine, who unites all opposites within Himself.

6. Absolute Being and the Problem of Theodicy

Ibn ʿArabī’s view that God is both essence (ḥaqq) and creation (khalq) implies that evil and suffering are not separate from Divine reality. From this perspective, classical theodicy problems dissolve.

7. The Incompleteness of Noah’s Prophetic Call

Prophet Noah’s call is either purely transcendent or purely immanent and thus lacks integration. The Prophet Muhammad, by contrast, embodies both dimensions and conveys a more effective, comprehensive message.

Conclusion

By placing the concept of jāmiʿ al-aḍdād at the center, this seminar offers a profound perspective on divine and human existence that transcends traditional theology. Ibn ʿArabī’s thought, through its dynamic treatment of agency, knowledge, and unity, opens new metaphysical possibilities in Sufi philosophy.