EKREM DEMİRLİ, FUSÛSU’L-HİKEM OKUMALARI 59. SEMİNER ÖZETİ

Seminerin Amacı ve İçeriği

Bu seminer, İbnü’l-Arabî’nin Süleyman fassı bağlamında tecdîd-i halk (yeniden yaratma), ayn-ı sâbite, tahakkuk, tahalluk ve sudûr gibi temel metafizik kavramlar üzerinden varlık, bilgi ve kudret ilişkilerini derinlemesine sorgular. Ekrem Demirli, Belkıs’ın tahtının taşınması kıssasını merkez alarak, zaman ve mekânın mutlak yapılar olmadığına, Tanrı’nın yaratma eyleminin sürekli ve dinamik olduğuna dikkat çeker. Sünnî tasavvufun sınırlı ahlâkî yapısının ötesinde bir metafizik inşanın gerekliliği vurgulanır.

Ana Temalar ve Başlıklar

1. Tecdîd-i Halk ve Sürekli Yaratılış

İbnü’l-Arabî’ye göre âlemde her an yeniden yaratma (tecdîd-i halk) vardır; varlık, aynı biçimde tekrar etmez, benzerleri yaratılır. Bu görüş, klasik sünnî anlayıştaki “adetullah” ve determinizm fikrini aşarak zaman-mekân sürekliliğini sorgular.

2. Ayn-ı Sâbite ve Mahiyet Problemi

Ayn-ı sâbite, varlıkların ezeldeki sabit suretleri olarak görülse de İbnü’l-Arabî, bunların mahiyet anlamında sabit olmadığını savunur. Bu, Meşşâî ve Mutezile düşüncesinden net bir kopuşu ifade eder.

3. Tahalluk, Tahakkuk ve Ahlâk–Kudret İlişkisi

Tasavvuf geleneği, genellikle Allah’ın isimleriyle ahlâklanmaya (tahalluk) odaklanır. Ancak İbnü’l-Arabî, bu kavrama “tahakkuk”u ekleyerek, insanın sadece Tanrı’nın isimleriyle ahlâklanmaması, aynı zamanda onlarla fiilî düzeyde özdeşleşmesi gerektiğini savunur.

4. Sudûr, Cömertlik ve Tekrarsızlık

Sudûr nazariyesi çerçevesinde âlem, Tanrı’nın kemal ve cömertliğinden taşarak oluşur. Bu taşma (feyz), her varlığın en mükemmel biçimiyle yaratıldığını ifade eder. Ancak mükemmellik, yaratılanın Tanrı gibi yaratıcı olmaması açısından sınırlandırılır.

5. Saray ve Taht Alegorisi: Hakikat ve Yanılsama

Belkıs’ın tahtının taşınması ve camdan saraya girme olayı, hakikat ile görünüş arasındaki farkı temsil eder. Sarayın şeffaflığı, varlığın sıvı/doğal yapısını; tahtın taşınması ise kudretin zaman-mekân kayıtlarına tabi olmadığını gösterir.

6. Teslimiyet ve İnançta Farklılaşma

Belkıs’ın “Süleyman gibi teslim oldum” sözü, onun Tanrı’ya mutlak bir teslimiyet içinde olduğunu ve peygamberin şeriî sınırlarına indirgenmediğini ima eder. Bu, Firavun’un “Musa ve Harun’un Rabbi’ne inandım” sözündeki sınırlı teslimiyetle karşılaştırılır.

Sonuç

Bu seminer, İbnü’l-Arabî’nin metafizik sistemini klasik kelâm ve tasavvuf sınırlarının ötesine taşıyan bir perspektifle yorumlar. Tahakkuk, sudûr, tecdîd-i halk gibi kavramlarla insanın Tanrı’ya benzerliğinin sadece ahlâkî değil, varlıksal düzeyde gerçekleşmesi gerektiği savunulur. Belkıs’ın teslimiyeti örneğinde olduğu gibi, hakikatin bilgisi zaman ve mekân sınırlarını aşan bir idraki gerektirir.

 

Purpose and Content of the Seminar

This seminar investigates core metaphysical concepts in Ibn al-ʿArabī’s Fuṣūṣ al-Ḥikam, especially in the chapter on Solomon, through themes such as continuous creation (tajdīd al-khalq), immutable essences (aʿyān thābita), realization (taḥaqquq), ethical embodiment (taḥalluq), and emanation (ṣudūr). Centering on the narrative of the Queen of Sheba’s throne being transported, Ekrem Demirli challenges static notions of time and space, proposing a dynamic vision of divine creativity that exceeds Sunni moral formalism.

Main Themes and Topics

1. Continuous Creation (Tajdīd al-Khalq)

According to Ibn al-ʿArabī, the world is recreated at every instant—not identically, but through similitudes. This challenges the Sunni notion of ʿādāt Allāh (habitual divine order) and deterministic views, redefining space and time as fluid, metaphysical constructs.

2. Aʿyān Thābita and the Problem of Essence

While traditionally understood as fixed archetypes, Ibn al-ʿArabī argues that aʿyān thābita are not essences in the Avicennian sense. This marks a clear departure from both the Peripatetic and Muʿtazilite intellectual traditions.

3. From Moral Imitation to Ontological Realization

Sufism typically emphasizes taḥalluq—moral conformity to divine names. Ibn al-ʿArabī adds taḥaqquq, urging not only ethical imitation but ontological participation in divine attributes. Man is called not just to reflect God’s mercy, but to realize it in being.

4. Emanation, Generosity, and Unrepeatability

In the emanationist framework, the world emerges from divine generosity. Every being is created in the best possible form. However, no being can mirror divine creativity, which sets a boundary to metaphysical perfection.

5. Allegory of the Palace and the Throne

The transport of the Queen’s throne and her stepping into what seemed water represent metaphysical illusions and the transparency of reality. The glass palace alludes to fluid existence; the throne’s movement proves divine power transcends time-space constraints.

6. Submission and Degrees of Faith

The Queen’s statement—“I submit with Solomon”—signifies complete, unmediated surrender to God, as opposed to Pharaoh’s more limited and qualified acknowledgment. This comparison stresses the difference between full ontological submission and partial, legalistic belief.

Conclusion

This seminar expands Ibn al-ʿArabī’s metaphysical system beyond classical kalām and Sufi ethics. Concepts like taḥaqquq, ṣudūr, and tajdīd al-khalq emphasize that resemblance to God is not merely moral but ontological. Through the Queen of Sheba’s full surrender, Ibn al-ʿArabī illustrates that true knowledge of reality transcends space, time, and inherited religious forms.