EKREM DEMİRLİ-KELÂBÂZÎ-et-TA’ARRUF 4. SEMİNER ÖZETİ

Seminerin Amacı ve İçeriği

Bu seminerde Ekrem Demirli, Kelâbâzî’nin et-Taʿarruf adlı eseri çerçevesinde tasavvufun kuralsız züht hareketinden sistemli bir İslam ilmine dönüşümünü ele alır. Fıkıh ve kelamla birlikte tasavvufun da Kur’an ve Sünnet temelli bilgi üretimine dayalı bir alan haline geldiği vurgulanır. Tasavvufun hem teorik hem ahlaki temellerinin İslam’ın genel bilgi sistemiyle nasıl bütünleştiği açıklanır.

Ana Temalar ve Başlıklar

1. Kural Dinine Yöneltilen Eleştiri

Erken dönem sûfîleri, dinin yalnızca şekil ve kurallardan ibaret hale gelmesine tepki göstermiştir. Namazın rekat sayısı gibi dışsal formlar öne çıkarken, huşû ve ihlas gibi içsel anlamlar geri plana itilmiştir. Bu durum, bazı grupların dini bütünüyle şekilcilikten kurtarma çabasıyla kuralsızlığa yönelmesine sebep olmuştur.

2. Düzenli Bir Tasavvufun Ortaya Çıkışı:

Cüneyd-i Bağdadî gibi isimlerle birlikte “yeni tasavvuf” anlayışı doğmuştur. Bu anlayış, hem bâtınî (içsel) hem de zahirî (dışsal) boyutlarıyla dinin dengeli bir yorumunu hedeflemiş; zühdün içeriği kadar şekliyle de ilgilenmiştir.

3. Tasavvufun İlmi Kimliğinin Kurulması:

Tasavvuf, fıkıh ve kelam gibi Kur’an ve Sünnet’ten ilkeler çıkarma (istinbat) yöntemini benimseyerek kendini ilmi bir disiplin olarak kurmuştur. Böylece sûfîlik, bireysel tecrübeden soyutlanarak genel ilkelerle tanımlanabilir hale gelmiştir.

4. Kelâbâzî’nin et-Taʿarruf’unun Rolü:

Bu eser, tasavvufun Asharî kelamı ile uyumlu bir teolojiye sahip olduğunu gösterir. Allah’ın sıfatları, kader, nübüvvet, ahlâk gibi konular tasavvufî bakış açısıyla ama Ehl-i Sünnet sınırları içinde ele alınır. Böylece tasavvufun sadece ahlâkî değil, inanç ve bilgi yönü de kurumsallaşır.

5. Sünnî Düşünceyle Bütünleşme ve Üçlü Yapı:

Kelâbâzî’nin amacı, tasavvufun bid’at ve ifrat yönelimlerden ayrışmasını sağlamaktır. Bu çerçevede İslam ilimleri üçe ayrılır: fıkıh ameli, kelam akidevi alanı yönetirken; tasavvuf ahlâkî ve içsel yönü temsil eder. Hepsi vahiy temellidir ve birbirini tamamlar.

Sonuç

Bu seminer, tasavvufun düzensiz ve bireysel tecrübelerden sistemli ve kolektif bir ilim haline geliş sürecini, Kelâbâzî’nin katkısıyla ortaya koyar. Kur’an ve Sünnet’e dayalı ortak yöntem sayesinde tasavvuf, fıkıh ve kelamla birlikte İslam’ın temel ilmi alanlarından biri haline gelmiştir.

 

Purpose and Content of the Seminar

This seminar examines the transformation of early, unregulated asceticism into a structured Islamic science of Sufism, guided by Qur’an and Sunnah. Through Kelâbâzî’s et-Taʿarruf, Ekrem Demirli explains how Sufism gained intellectual legitimacy alongside fiqh and kalām, not only through ethical refinement but also through methodological alignment with Islamic legal and theological thought.

Main Themes and Headings

1. Critique of Rule-Based Religiosity:

Early Sufis protested the overemphasis on formal rules in Islamic practice, such as the number of prayer units or fasting conditions, while internal values like humility and sincerity were neglected. This led some to reject structure altogether, creating anti-nomian tendencies.

2. Emergence of a Regulated Sufism:

With figures like Junayd al-Baghdādī, a “new Sufism” arose that sought balance between spiritual experience and adherence to Islamic law. This model emphasized both the inner essence and outer structure of religious life.

3. Establishing Sufism as a Scholarly Discipline:

By adopting the method of istinbāṭ—deriving principles from Qur’an and Sunnah—Sufism evolved from personal experience to a discipline defined by generalizable knowledge. Like jurisprudence and theology, it began to claim scientific status within the Islamic intellectual tradition.

4. The Role of Kelâbâzî’s et-Taʿarruf:

Kelâbâzî’s text presents a Sufi theology compatible with Ashʿarī creed, addressing divine attributes, predestination, prophethood, and ethics from a Sufi viewpoint. This not only aligned Sufism with Sunni orthodoxy but also equipped it with a coherent doctrinal structure

5. Integration with Sunni Thought and Tripartite Structure:

Kelâbâzî’s aim was to distinguish Sufism from deviant movements and ground it in orthodoxy. He envisioned a tripartite system: fiqh for external practice, kalām for belief, and Sufism for inner morality. All are grounded in revelation and function as complementary branches of Islamic knowledge.

Conclusion

This seminar traces how Kelâbâzî and his contemporaries institutionalized Sufism, making it one of the three core Islamic sciences. By aligning its methodology with that of fiqh and kalām, Sufism transitioned from personal piety to formalized knowledge, integrating spirituality into the Sunni scholarly tradition.