EKREM DEMİRLİ: SADREDDİN KONEVÎ, TASAVVUF METAFİZİĞİ OKUMALARI 26. SEMİNER ÖZETİ

Seminerin Amacı ve İçeriği

Bu seminerde Sadreddin Konevî’nin “kendinde şey” (nefsü’l-emr) kavramı üzerinden hakikat, bilgi, metafizik ve tecelli meselelerine dair görüşleri ele alınmaktadır. İbnü’l-Arabî’nin etkisiyle şekillenen bu düşünce sistematiği; varlık, benlik, nesnellik ve Tanrı bilgisi gibi temel meseleler ekseninde derinleştirilir. Modern felsefeyle karşılaştırmalı okumalar yapılarak sofistlerden Kant’a kadar birçok düşünsel bağlam tartışmaya açılır.

Ana Temalar ve Başlıklar

1. Tasavvufun Hakikat Anlayışı ve Özne Eleştirisi

Tasavvufun amacı, Tanrı’yı Tanrı ile bilmek ve Tanrı’ya göre Tanrı’yı tanımaktır. Bu, insan merkezli öznel bilgi anlayışının aşılmasını gerektirir. Konevî’ye göre hakikat, Tanrı bilgisinin insanın değil Tanrı’nın nazarından ortaya çıkmasıdır. Bu, tasavvufun dilini kırılmış, sıradışı hale getirir.

2. İlâhî Mutakat ve İlâhî Meşru Kavramları

İbnü’l-Arabî’de Tanrı’ya dair her bireyin zannı “ilâhî mutakat”tır. Sünni tasavvuf bunu ilâhî meşruya yöneltmeye çalışsa da Konevî ve İbnü’l-Arabî velâyetin sınırlarının bu düzeyi de aşarak “hakiki Tanrı bilgisi”ne ulaşması gerektiğini savunur.

3. Kendinde Şeylik, Nesnellik ve Sofistik Eleştiri

Konevî’nin “kendinde şey” kavramı nesnel gerçekliğe dair metafizik bir sorgulamadır. Şeylerin mutlak bir hakikatinin olup olmadığı sorusu sofistik şüpheciliği andırır. Ona göre nesnel gerçekliğin nihai bir formu yoktur; her bilgi izafidir.

4. Tenzihten Teşbihe: A–A’dır/A–B’dir Problemi

Konevî’de mantıksal çelişki kategorileri yerine tenzih ve teşbihin cem’i öne çıkar. Varlık hakkında hem A–A’dır hem A–B’dir gibi zıt hükümler birlikte düşünülebilir; bu metafiziksel çokluğu ifade eder.

5. Tecelli, Heyulani Hüviyet ve İbnü’l-Vakt Bilinci

Konevî’ye göre tecelli, mazharın şartlarına göre şekillenir ve sabit bir niteliği yoktur. Bu tecellilerin sürekli değişimi “teceddüd bi’l-emsâl” ile açıklanır: Evren her an yeni benzerlerle yaratılmaktadır. Bu bilinç, “İbnü’l-Vakt” kavramıyla metafiziksel bir idrak haline ulaşır.

6. Geleneksel Bilgi, Ahlak ve Dindarlığın Sınırı

Sürekli değişen tecelliler karşısında geleneksel bilgi ve ahlak yapılarının sabit kalması zordur. Konevî’nin görüşleri, ahlaki ve dinî karşılıkları bakımından belirli bir kriz içerir ve metafizik düzlemde zorluklar doğurur.

 

Sonuç

Bu seminer, Sadreddin Konevî’nin “kendinde şey” kavramını merkeze alarak metafizik, tasavvuf ve bilgi felsefesi arasında geçişken bir düşünce kurduğunu ortaya koyar. Nesnel gerçeklik, ilahî bilgi ve sürekli tecelli anlayışı, geleneksel düşüncenin sabitlik arzusuyla çelişir. Konevî’nin görüşleri, hem klasik metafizik hem modern felsefeyle derin bağlar kurar.

 

Purpose and Content of the Seminar

This seminar explores Sadreddin Konevî’s views on truth, knowledge, metaphysics, and divine manifestation through the concept of the “thing-in-itself” (nafs al-amr). Influenced by Ibn ʿArabī, Konevî’s system is developed along the axes of being, selfhood, objectivity, and knowledge of God. Comparative references to modern philosophy, from the Sophists to Kant, enrich the discussion.

Main Themes and Topics

1. Sufi Understanding of Truth and Critique of the Subject

The goal of Sufism is to know God through God and according to God—not from the human perspective. For Konevî, truth emerges from the divine gaze, not human intellect. This reorients the language of Sufism into a non-conventional and often paradoxical form.

2. The Concepts of Divine Projection and Divine Legitimacy

In Ibn ʿArabī’s thought, each person’s perception of God is a “divine projection” (ilāhī mutaqqat). Sunni Sufism aims to direct this toward a “divinely legitimate” understanding. However, Konevî and Ibn ʿArabī insist that true sainthood (walāya) transcends even this level to achieve genuine knowledge of the Real.

3. Thing-in-Itself, Objectivity, and the Sophistic Critique

Konevî’s notion of the “thing-in-itself” questions whether objects have absolute realities. This echoes Sophistic skepticism. For him, ultimate objectivity is unattainable; all knowledge is relational and contingent.

4. From Transcendence to Immanence: The A–A and A–B Paradox

Rather than logical consistency, Konevî emphasizes the unity of transcendence and immanence. A being can be both “A is A” and “A is B.” This coexistence of opposites reflects a metaphysical complexity beyond rational binaries.

5. Theophany, Formless Identity, and the Ibn al-Waqt Consciousness

Divine manifestations depend on the condition of the locus (maẓhar) and lack fixed attributes. Konevî describes this as tajaddud bi’l-amthāl—a constant renewal through similar forms. Awareness of this renewal leads to the metaphysical state of being “the child of the moment” (Ibn al-Waqt).

6. Limits of Traditional Knowledge, Ethics, and Piety

Traditional systems of knowledge and morality struggle to remain stable amid ever-changing divine manifestations. Konevî’s metaphysics poses serious challenges to classical religious structures, suggesting a crisis of stability in ethical and spiritual practice.

Conclusion

This seminar demonstrates how Konevî builds a fluid and dynamic metaphysical system around the concept of the “thing-in-itself.” His view of objectivity, divine knowledge, and ever-renewing theophanies stands in tension with traditional theology and morality, while opening channels to both classical metaphysics and modern philosophical thought.