EKREM DEMİRLİ: SADREDDİN KONEVÎ, TASAVVUF METAFİZİĞİ OKUMALARI 35. SEMİNER ÖZETİ

Seminerin Amacı ve İçeriği

Ekrem Demirli’nin Sadreddin Konevî’nin tasavvufî düşüncesine dair yaptığı bu 35. seminer, insanın kevn-i câmi oluşunu “biyolojik tekâmül” ve “ontolojik seyr” bağlamında yorumlayarak doğa-insan ilişkisini metafizik düzlemde tartışır. Seminer, varlığın en alt katmanlarından insana doğru nasıl bir oluş süreci yaşandığı sorusuna yanıt ararken, insanın bu süreçleri hatırlayıp hatırlayamayacağı, bunun ilahî inayetle ilişkisi ve tasavvufî anlamda ontolojik karşılığı üzerinde durur.

Ana Temalar ve Başlıklar

1. Sudûr Teorisi ve İnsan Varlığının Biyolojik Seyri:

Konevî’nin sudûr nazariyesi yalnızca akıllar ve felekler gibi kozmik unsurlarla sınırlı kalmaz; bu teoriyi bitkiler, hayvanlar ve insan gibi varlık biçimlerine doğru akan bir sürece genişletir. İnsan, bu süreçte yalnızca son varış noktası değil, aynı zamanda tüm varlık basamaklarının özetidir.

2. Nebâtî Nefs, Hayvaniyet ve Hatırlama Problemi:

İnsanın nebâtî ve hayvânî mertebelerden geçerek geliştiği vurgulanır. Bu geçişlerin bilinçte hatırlanabilirliği, “kadem-i sıdk” ve “ezelî inayet” kavramlarıyla ilişkilendirilir. Hatırlamanın tasavvuf edebiyatındaki sembolik değil, hakiki anlamda ele alınması gerektiği savunulur.

3. Mikrokozmos ve Makrokozmos İlişkisi:

İnsan, âlemin tohumu olarak tanımlanır. Konevî’ye göre bu benzetme mecaz değil, ontolojik bir hakikattir. İnsan büyütüldüğünde âlem ortaya çıkar; bu da kevn-i câmi oluşun gerçekliğini destekler.

4. Tecellî, İlahi Sır ve Epistemolojik Boyut:

Varlıkta farklı mertebelerin galebe çalması ya da bastırılması, tecellîlerin mahiyetini belirler. Tecellî mazharına göre biçim alır; hakikate ulaşmanın yolu da bu mahiyetleri aşarak ilahi sırrın fark edilmesiyle mümkündür.

5. Zâtî ve Arazi Kulluk Kavramları:

İbadetin zatî (doğrudan) ve arazi (dolaylı) formları açıklanır. Konevî’ye göre bütün varlık Allah’a ibadet etmektedir; mesele bunun bilinç düzeyinde fark edilmesidir.

6. Tasavvufun Üç Dönemi ve La Fa‘ile İlla Hu Eleştirisi:

Demirli, tasavvufu üçe ayırır: sünnî dönem, metafizik dönem (İbn Arabî-Konevî çizgisi) ve edebî tasavvuf. “La fâ‘ile illâ Hu” anlayışının yerine “İlah-Mahlûk” ilişkisine dayalı bir tasavvuf anlayışını koyar.

Sonuç

Bu seminer, insanın oluş sürecini biyoloji, ontoloji ve tasavvuf epistemolojisi düzlemlerinde birleştirerek Konevî’nin metafizik düşüncesini çağdaş yorumlarla tartışır. Mikrokozmos-makrokozmos ilişkisiyle kevn-i câmi olan insanın, yalnızca varlığın özeti değil, aynı zamanda onun en yetkin açığa çıkış formu olduğu vurgulanır. Hatırlama, zikir, seyr u sülûk ve ontolojik irtibatlar bu çerçevede bütünleşir.

 

Purpose and Content of the Seminar

In this 35th seminar, Ekrem Demirli interprets Sadreddin Konevî’s concept of al-kawn al-jāmiʿ (the all-encompassing being) within the framework of “biological evolution” and “ontological journey,” offering a metaphysical perspective on the nature–human relationship. The seminar explores how the process of being unfolds from the lowest layers of existence to the human level, and whether these stages can be consciously remembered—examining the role of divine grace and its ontological significance in Sufism.

Main Themes and Topics

1. Theory of Emanation and the Biological Ascent of Human Existence

Konevî’s emanation (ṣudūr) theory is not confined to cosmic intelligences and spheres; it also extends to beings such as plants, animals, and humans. In this process, the human is not only the final stage but the summary and culmination of all previous existential forms.

2. Vegetative Soul, Animality, and the Problem of Remembrance

Human development through vegetative and animal stages is emphasized. The capacity to remember these stages is linked to concepts like “true footing” (qadam al-ṣidq) and “pre-eternal grace” (ʿināya azalīyya). Remembrance is to be taken not symbolically but literally in Sufi metaphysics.

3. Microcosm–Macrocosm Relationship

The human is described as the “seed of the universe.” According to Konevî, this is not a metaphor but an ontological truth. When the human is fully actualized, the cosmos is revealed—confirming the reality of al-kawn al-jāmiʿ.

4. Theophany, Divine Secret, and Epistemological Dimension

The dominance or suppression of certain existential layers shapes the nature of divine manifestations (tajallī). The essence of truth can only be known by perceiving these manifestations and recognizing the divine secret beyond them.

5. Essential and Contingent Worship

Worship is analyzed in its essential (direct) and contingent (indirect) forms. Konevî asserts that all beings worship God; the challenge is recognizing this worship at the level of conscious awareness.

6. Three Phases of Sufism and Critique of “La Fāʿila illā Hu”

Demirli classifies Sufism into three phases: Sunni Sufism, metaphysical Sufism (Ibn ʿArabī–Konevî school), and literary Sufism. He critiques the reductionist claim “There is no actor but Him” (lā fāʿila illā Hu), favoring instead a theomorphic model based on the Creator–creature relationship.

Conclusion

This seminar merges biological, ontological, and Sufi epistemological dimensions to reinterpret Konevî’s metaphysics in a contemporary context. It emphasizes the human as al-kawn al-jāmiʿ—the most complete manifestation and summary of existence—while integrating remembrance, divine presence, and ontological journey within a unified metaphysical structure.