EŞREF ALTAŞ, RÂZİ OKUMALARI: MUHASSAL 25. SEMİNER ÖZETİ

Dersin Amacı ve İçeriği

Bu seminer, kelâm geleneğinde yaratılmış varlıkların (muhtesât) kategorik tasnifine odaklanarak cevher ve araz ayrımının nasıl temellendirildiğini tartışır. Râzî, filozofların mümkün varlıklar anlayışına karşılık, kelâmcıların muhtesât kavramını esas aldıklarını, bu yaklaşımla varlığı iki ana kategoriye ayırdıklarını belirtir: mütehayyiz olan (yer kaplayan) cevherler ve mütehayyize yerleşen arazlar.

1. Üçlü Ayrım ve Mücerred Varlığın Reddi

Kelâmcılar yaratılmış varlıkları üçe ayırır: mütehayyiz olanlar, mütehayyize hulûl edenler ve ne yer kaplayan ne de yer kaplayana hulûl edenler. Üçüncü kategori mücerred varlıkları (akıl, nefs vb.) kapsar ve kelâmcıların çoğunluğu tarafından reddedilir. Râzî, bu reddin Tanrı’ya benzerlik gerekçesiyle temellendirilmesini mantıksal olarak zayıf bulur; çünkü olumsuz sıfatlarda ortaklık mahiyet birliğini gerektirmez.

2. Cevher: Atom ve Cisim Ayrımı

Mütehayyiz varlıklar ya bölünmeyen atomlardır ya da atomlardan oluşan cisimlerdir. Eş’arîler için cisim, iki atomun birleşiminden oluşur; Mutezile’ye göre üç boyutluluk gereklidir. Bu farklılık, cisim tanımının teolojik arka planına işaret eder.

3. Arazlar: Canlıya ve Cansıza Nispet Edilenler

Arazlar, mütehayyize yerleşen, cevherde bulunan niteliklerdir. Cansızlara nispet edilen arazlar ikiye ayrılır: beş duyu ile algılananlar (renk, ışık, ses, tat, sıcaklık vb.) ve kevnî arazlar (oluş, hareket, sükûn, birleşme, ayrılma). Râzî, bu arazların mahiyetini, duyuya dayalı fenomenolojik yaklaşımla ele alır. Beş duyuya göre tasnif edilen bu arazlar, kelâmcıların dış dünyayı algılayışının temeline yerleştirilir.

4. Kevnî Arazlar ve Ontolojik Geçiş

Hareket, bir mekândan diğerine ardışık oluş; sükûn, aynı mekânda ardışık oluş; içtima ve iftirak ise cevherlerin birleşme ve ayrılma durumlarıdır. Bu dört kevnî araz, nesnelerin oluş anındaki ontolojik durumu açıklar ve kelâmcıların süreksiz fizik anlayışını temellendirir.

Sonuç

Seminer, kelâmcıların varlığı sade iki yapıda açıklama çabasıyla, cevher-araz ilişkisini sistemleştirdiğini gösterir. Râzî, filozofların mücerred varlık anlayışını eleştirirken, kelâmcıların fiziksel ve metafiziksel ayrımlarını tutarlı ve epistemik bir çerçevede yeniden yorumlar. Bu, klasik kelâmın ontolojik temellerini kavramada merkezi bir katkıdır.

Purpose and Content of the Seminar

This seminar focuses on the theological classification of created entities (muḥdathāt) in the kalām tradition, specifically through the dichotomy of substance (jawhar) and accident (ʿaraḍ). Rāzī presents how theologians, in contrast to philosophers who work with the framework of possible existents, approach metaphysics by dividing being into two fundamental categories: spatially extended substances and the accidents that inhere in them.

1. The Tripartite Division and Rejection of Abstract Entities

Theologians divide created beings into three categories: those that occupy space (mutahayyiz), those that inhere in such entities, and those that are neither spatially extended nor inhere in anything. The third category includes immaterial entities (e.g., intellects and souls), which are largely rejected by theologians. Rāzī critiques this rejection, especially the claim that such denial is necessary to avoid attributing divine likeness, noting that sharing in a negative attribute does not imply ontological equivalence.

2. Substance: The Atom–Body Distinction

Spatially extended substances are either indivisible atoms or bodies composed of atoms. For the Ashʿarites, a body forms by the conjunction of two atoms, while for the Muʿtazilites, a body requires three-dimensional extension. This disagreement reflects deeper theological assumptions underlying different definitions of physical reality.

3. Accidents: Those Attributed to Living and Non-Living Things

Accidents are qualities inhering in substances. Accidents attributed to non-living things are divided into two types: those perceived by the five senses (e.g., color, light, sound, taste, temperature) and kawnī accidents (e.g., motion, rest, conjunction, and separation). Rāzī interprets these accidents through a phenomenological lens, grounding them in human sensory experience as key to the theologians’ perception of external reality.

4. Kawnī Accidents and Ontological Transitions

Motion is defined as successive presence in different locations; rest as successive presence in the same location; conjunction (ijtimaʿ) and separation (iftirāq) describe the joining or parting of substances. These four kawnī accidents serve as conceptual tools that explain the dynamic states of objects in a discrete, atomistic framework central to kalām physics.

Conclusion

This seminar demonstrates how theologians structured their ontology through a simplified model of substance and accident, seeking coherence in both metaphysical and physical realms. Rāzī critiques the philosophers’ reliance on abstract substances while reaffirming the consistency and epistemological clarity of the theologians’ dualistic framework. This discussion is essential for understanding the foundational metaphysics of classical kalām thought.