EŞREF ALTAŞ, RÂZİ OKUMALARI: MUHASSAL 30. SEMİNER ÖZETİ

Dersin Amacı ve İçeriği

Bu seminer, cisimlerin yapısını oluşturan temel unsurlar (mukavvimât) ve bu yapıların zaman içinde sonluluk taşıyıp taşımadığı (hudûs) üzerine geliştirilmiş teorileri ele alır. Fahreddin er-Râzî, kelâmcıların atomcu yaklaşımı ile filozofların heyûlâ-sûret ve süreklilik teorilerini karşılaştırır. Râzî, bölünme, hareket, zaman ve madde kavramları üzerinden bu iki sistemin imkânlarını ve çelişkilerini tartışır.

1. Arazlar ve Atomculuk Teorisi

Seminerin başlangıcında klasik anlamda cevher ve araz ayrımı hatırlatılır. Râzî, İslâm kelâm geleneğinde üç ana kozmoloji teorisinin şekillendiğini aktarır: atomculuk (Cevher-i Ferd), heyûlâ-sûret (hilomorfizm) ve yalnızca arazlardan oluştuğunu savunan görüş. Atomculuk, Ebu’l-Hüseyin ve Eşarîler aracılığıyla standart hâline gelmiş ve diğer yaklaşımlar zamanla elenmiştir. Râzî’ye göre, bölünemeyen atomlar zaman, mekân ve hareketi anlamada merkezî rol oynar.

2. Bölünebilirlik Üzerine Dört Teori ve Râzî’nin Delilleri

Cisimlerin bölünebilirliği üzerine dört görüş sıralanır: sonsuz/sonlu fiilî ve sonsuz/sonlu kuvvî bölünebilirlik. Râzî, kelâmî görüş olan “fiilî ve sonlu bölünebilirliği” savunur. Nokta, an (şimdi) ve Zenon’un paradoksu (Aşil ile Kaplumbağa) gibi örneklerle atomculuk temellendirilir. Râzî ayrıca İbn Sînâ’nın bölünemez atom eleştirilerine, daire merkezi örneği gibi kavramlarla yanıt verir.

3. Filozofların Hilomorfik Cisim Teorisi ve Eleştirisi

Râzî, İbn Sînâ’nın heyûlâ ve sûret ayrımıyla açıkladığı cisim anlayışını detaylıca özetler. Cisim, birlik ilkesini sağlayan sûret ve bölünmeyi mümkün kılan heyûlâdan oluşur. Râzî ise bölünme ve birlik gibi zıtların aynı anda bir varlıkta bulunamayacağını savunur. Sûretin hem birliği hem bölünmeyi taşıması, mantıksal çelişki doğurur.

4. Cisimlerin Hudûsu ve Kozmolojik Teoriler

Son bölümde evrenin yaratılmışlığına dair dört olasılık tartışılır: cevher ve arazların birlikte ya da ayrı ayrı kadim/haris olması. Râzî, Müslüman ve Kitâbî dinlerin alemin hudûsunu savunduğunu, İbn Sînâ gibi filozofların ise türsel ezeliliği (kıdem) kabul ettiğini belirtir. Harranlılar ve Senevîler gibi heterodoks düşünürlerin beş ezelî ilke tasarımı da değerlendirilir.

Sonuç

Râzî, atomculuk ve hilomorfizm arasındaki tartışmada kelâmî yaklaşımı savunur. Onun analizleri, yalnızca fiziksel değil, aynı zamanda metafiziksel bir varlık anlayışının temelini ortaya koyar. Bu seminer, klasik İslâm kozmolojisinin felsefî dayanaklarını çözümlemeye yönelik kapsamlı bir giriş sunar.

Purpose and Content of the Seminar

This seminar focuses on the foundational elements (mukawwimāt) that constitute bodies and whether these entities are temporally originated (ḥādith) or eternal (qadīm). Fakhr al-Dīn al-Rāzī compares the atomist theories of the theologians with the hylomorphic (matter–form) and continuity-based theories of the philosophers. Through concepts such as divisibility, motion, time, and matter, Rāzī explores the logical and metaphysical implications of each system.

1. Accidents and Atomism

The session begins by reaffirming the classical distinction between substance and accident. Rāzī identifies three major cosmological models in Islamic thought: atomism (jawhar fard), hylomorphism (matter–form theory), and a theory based solely on accidents. Atomism, championed by Abū al-Ḥusayn and the Ashʿarites, became the dominant view, while the others faded over time. In this framework, indivisible atoms serve as the fundamental units that define space, time, and motion.

2. Four Theories of Divisibility and Rāzī’s Proofs

Rāzī discusses four views on divisibility: actual/finite, actual/infinite, potential/finite, and potential/infinite. He advocates for actual and finite divisibility—the standard kalām view—using examples such as geometric points, temporal instants, and Zeno’s paradox (Achilles and the Tortoise). In response to Avicenna’s criticisms of indivisible atoms, Rāzī employs analogies like the center of a circle to defend the logical coherence of atomism.

3. Philosophers’ Hylomorphic Theory of Body and Rāzī’s Critique

Rāzī presents Avicenna’s view that bodies are composed of form (ṣūrah), which ensures unity, and matter (hayūlā), which enables divisibility. He critiques this dual structure, arguing that unity and divisibility—being opposites—cannot coexist in a single essence. Thus, a form that allows both properties entails a logical contradiction.

4. The Question of Origination (Ḥudūth) and Cosmological Scenarios

Rāzī outlines four scenarios concerning the eternity or origination of substances and accidents: both eternal, both originated, or one eternal and the other originated. He notes that Islamic and Abrahamic traditions assert the origination of the world, whereas philosophers like Avicenna maintain the eternal existence of the species of the world. Heterodox views—such as those of the Ḥarrānians and Sinawiyyūn—who posit five eternal principles, are also assessed.

Conclusion

Rāzī ultimately defends the kalām atomist model over the philosophical hylomorphic view. His critique is not only physical but also metaphysical, addressing core assumptions about unity, multiplicity, and causality. This seminar offers a comprehensive entry point into classical Islamic cosmology and its philosophical underpinnings, with Rāzī presenting a critical yet constructive theological alternative.