HAYRETTİN NEBİ GÜDEKLİ, EBÛ HANÎFE, EL-FIKHU’L-EKBER 1. SEMİNER ÖZETİ

Seminerin Amacı

Bu seminerin amacı, Ebû Hanîfe’nin el-Fıkhu’l-ekber’de ortaya koyduğu ilk akide prensiplerinin temelini teşkil eden “Allah’ın birliği, sıfatların mahiyeti, yaratma–hudûs ilişkisi, ilahî sıfatların anlaşılması, teşbih–tenzih dengesi ve tenzihin sınırları” gibi konuların kelâmî çerçevesini açıklamaktır. Seminer, Allah–âlem ilişkisi, sıfatların kadimliği, fiillerin yaratılması, duyularla idrak meselesi ve gaybî hakikatlerin epistemolojik statüsünü Ebû Hanîfe’nin yaklaşımına göre sistematik biçimde ortaya koymayı hedefler.

Ana Temalar

  1. Tevhidin Yapısı ve Allah’ın Birliği

Ebû Hanîfe’ye göre Allah’ın birliği “sayı birliği” değildir; Allah’ın hiçbir varlığa benzememesi anlamında mutlak birliktir. Allah’ın birliği, her türlü ortaklığı, parçalanabilirliği ve cisimleşmeyi reddeder. Tevhid anlayışı, Allah’ın varlığını diğer varlıklardan tamamen farklı bir ontolojik düzeyde kurar.

  1. Allah’ın Bilinmesi ve Marifet Meselesi

Allah’ın hakikati duyularla kuşatılamaz. “Allah dünyada görülmez” ilkesi bu anlamdadır: duyusal idrak ile Allah’ın hakikatine ulaşılmaz. Ancak Allah’ın varlığı aklen bilinebilir; sem‘î delillerle desteklenir. Bu, rü’yetin mahiyetiyle karıştırılmaz; ahirette Allah’ın görülmesi mümkündür.

  1. Sıfatların Mahiyeti ve Zât–Sıfat Ayrımı

Sıfatlar Allah’ın zâtıyla kaimdir fakat zâtın aynısı da değildir. Ebû Hanîfe sıfatları reddeden Mutezile yaklaşımını reddeder. Sıfatların varlığı Allah’ın fiillerinin ve bilgimizin temelini oluşturur. Hayat, ilim, kudret, tekvin gibi sıfatlar ezelîdir ve mecaz değildir.

  1. Teşbih ve Tenzih Dengesi

Allah’ın “yüz, el, göz” gibi haberî sıfatları vardır; fakat bu sıfatlar zahir anlamlarıyla anlaşılmaz. Teşbih yapılmaz; Allah’a cisimlik, mekan, şekil izafe edilmez. Tenzih gereklidir fakat filozofların yaptığı gibi Allah’ı tüm ilişkilerden soyutlayacak aşırılığa dönüşmez.

  1. Yaratma ve Fiillerin Allah’a Nisbeti

Fiilleri yaratan Allah’tır; kul fiili kesb eder. Bu denge cebrî veya kaderî yorumlardan kaçınarak hem ilahî yaratmayı hem insan sorumluluğunu korur. Allah’ın tekvin sıfatı sürekli faaldir; yaratma bir defaya mahsus değil “her an yaratma”dır.

  1. Hudûs–Kıdem Ayrımı ve Âlemin Mahiyeti

Âlem hadistir; sonradan yaratılmıştır. Allah ise kadimdir. Kadim olan yalnızca Allah ve O’nun sıfatlarıdır. Bu ayrım mutlak tevhidin zorunlu şartıdır. Ebû Hanîfe, filozofların “âlemin ezelîliği” iddiasını reddeder.

  1. Allah’ın Görülmesi ve Epistemik Sınır

Allah dünyada gözle görülmez; bu, rü’yetin aklen imkansız olmasından değil, bu dünyadaki duyusal kapasitenin yetersizliğindendir. Ahirette ise müminler, keyfiyetsiz şekilde Allah’ı görecektir. Bu konu Mutezile’ye karşı Ehl-i Sünnet çizgisinin ana delilidir.

  1. Fiillerde İlahi Hikmet ve Kötülük Problemi

Allah’ın fiilleri hikmetledir; ancak bu hikmet kulların kavrayacağı zorunlu bir düzen değildir. Kötülük problemi, Allah’ın fiillerinin sorgulanamayacağı, fakat hikmetten boş olmadığı prensibiyle çözülür. Her fiilin bilgisi ve yaratılışı Allah’a aittir.

Sonuç

Bu seminer, Ebû Hanîfe’nin tevhid, sıfatlar, yaratma, hudûs–kıdem, teşbih–tenzih, rü’yetullah, marifet ve ilahî fiiller konularında ortaya koyduğu akidenin Ehl-i Sünnet düşüncesinin temelini nasıl oluşturduğunu göstermiştir. Fıkhu’l-ekber, Allah–âlem ayrımını mutlaklaştıran, sıfatları koruyan, teşbih ve tenzih arasında denge kuran, ilahî yaratmayı sürekli kılan ve epistemik sınırları belirleyen bir temel metindir. Ebû Hanîfe’nin yaklaşımı, hem filozofların soyut, ilişkisi zayıf Tanrı tasavvurunu hem de Mutezile’nin sıfat inkârını reddederek mutedil bir sünnî çizgi oluşturur.

 

Purpose of the Seminar

This seminar aims to present the theological foundations of al-Fiqh al-Akbar, focusing on divine unity, attributes, the nature of creation, the distinction between eternity and origination, the balance between transcendence and non-anthropomorphism, the limits of human knowledge regarding God, and the continuous creative activity of the Divine.

Main Themes

  1. The Structure of Divine Unity

God’s unity is not numerical but absolute transcendence. He resembles nothing created, and His oneness negates division, composition, and physicality.

  1. Knowing God and the Limits of Sensory Perception

God cannot be grasped by the senses in this world. His existence is known rationally and affirmed by revelation. The denial of worldly vision does not negate the possibility of seeing God in the Hereafter.

  1. The Nature of Divine Attributes

Attributes are eternal, real, and distinct from the essence without implying multiplicity. Abū Ḥanīfa rejects Muʿtazilite denial of attributes.

  1. Balance Between Anthropomorphism and Extreme Transcendence

Descriptive attributes such as “hand” or “face” are affirmed without literalism. God is not a body and does not occupy space. Transcendence is upheld without negating divine relationality.

  1. Creation and Divine Action

God creates all acts, while humans acquire them. Creation is continuous, not a one-time event. This avoids both determinism and absolute human autonomy.

  1. Eternity–Origination Distinction

Only God and His attributes are eternal; the universe is originated. This distinction preserves true monotheism and refutes philosophical claims of an eternal world.

  1. The Beatific Vision

Believers will see God in the Hereafter without modality, while worldly vision is impossible due to human limitations.

  1. Divine Wisdom and the Problem of Evil

All divine acts possess wisdom even if humans cannot perceive it. Evil does not imply injustice; responsibility and creation remain distinct.

Conclusion

This seminar demonstrates that al-Fiqh al-Akbar forms the essential backbone of Sunni theology by establishing the principles of divine transcendence, eternal attributes, continuous creation, the impossibility of worldly vision, and the coherence of divine wisdom. Abū Ḥanīfa’s balanced approach positions Sunni creed between philosophical abstraction and Muʿtazilite rationalism.