MEHMET ÖLMEZ, KÖK TÜRK YAZITLARI: KÜL TİGİN OKUMALARI 15. SEMİNER ÖZETİ

Seminerin Amacı

Bu seminerde Kül Tegin yazıtının 32. satırdan sonraki bölümü ayrıntılı bir filolojik çözümlemeyle ele alınmakta; Eski Türkçede sayı sistemi, fiil yapıları, savaş terminolojisi, zırh ve kaftan gibi askerî unsurlar, akrabalık terimleri, yön ve yer adları, Çin ve Soğd etkileri, at donları, mızrak ve silah isimleri, saldırı fiilleri, morfolojik eklerin tarihsel gelişimi ve Türk boylarına dair etnik adlar kapsamlı biçimde değerlendirilmektedir.

Ana Temalar

  1. Ançolamak Fiili ve Köken Tartışması

Ançolamak fiilinin Tang dönemi Çincesine dayanan kökeni, Uygurca metinlerdeki biçimleri ve ançolayu ile karıştırılmaması gerektiği açıklanır; fiilin “sunmak, takdim etmek” anlamının Türkçe eklerle oluşturulmuş bir Çin alıntısı olduğu ayrıntılı biçimde değerlendirilir.

  1. “O Orduyu Orada Yok Ettik” Cümlesi ve Kışmak/Kısmak Tartışması

Savaş sahnesindeki yok kışmak fiili, kimi araştırmacıların kısmak olarak okuması ve Eski Türkçede Ş–S ayrımı üzerine tartışmalar bağlamında yorumlanır; Olsuk anta yok kıştımız ifadesinin dilsel çözümü yapılır.

  1. Eski Türk Sayı Sistemi ve 1.30 → 21 Yaş Okunuşu

1.30 gibi bileşik sayıların 21 anlamına gelişi, artuk ifadesi görülmediği sürece onluk eksiltmeli sistemin kullanılma biçimi, farklı yazıtlardaki değişkenlikler ve Kül Tegin’in 21 yaşındaki seferi bu sayı sistemi içinde açıklanır.

  1. Çaçasan’e Karşı Savaş ve Fiillerin Yapısı

Çaçasa’nınke sümüştümüz cümlesindeki sümüşmek fiili üzerinden savaş terminolojisi, datif-lokatif eklerinin görünüşü ve genç Kül Tegin’in ilk sefer deneyimleri filolojik örneklerle incelenir.

  1. İlk, İkinci, Üçüncü: Sıra Sayıların Tarihsel Yapısı

En ilki, ekinti, üçünç gibi sıra sayı adlarının kökeni, il–ki yapısının tarihsel dönüşümü ve günümüz Türkçesindeki -inci ekinin başka bir döneme ait yenileşmiş biçim olduğu tartışılır.

  1. Tadıkın Çorun Boz Atı ve Renk Adları

Boz donunun tarihsel kullanımı, Moğolca boro biçimiyle ilişkisi ve Türklerde at renginin kültürel önemi açıklanır; Kazak, Kırgız ve Tuva toplumlarında atçılık bilgisinin korunmuşluğu vurgulanır.

  1. İşvara Yamtar ve Yabancı Kökenli İsimler

İşvara adının Sanskritçe kökeni, eski Türk yönetici sınıfında yabancı adların yaygınlığı, Bumin ve İstemi Kağan gibi adların köken tartışmaları ve Aşina ailesi üzerine Japon ve Batılı araştırmacıların görüşleri aktarılır.

  1. Yiyen Silig Bey ve Kedimlik Toruk Atı

Sil(ig) kelimesinin “temiz” anlamı, çağdaş Kıpçak dillerindeki sulug biçimleriyle bağı, kedimin “zırh” anlamı ve Moğolca kecim ile ilişkisi; doru atın toruk/doruk biçimleriyle tarihsel ses değişmeleri açıklanır.

  1. Kültigin’in Üç At Değiştirerek Savaşması

Savaşta peş peşe üç atın ölmesi, Kül Tegin’in hücum gücü, 21 yaşındaki askerî başarısının sembolik anlamı ve satırların dramatik anlatımı değerlendirilir.

  1. Yarık ve Yalma: Zırh ve Kaftan Terminolojisi

Yarıkın zırh olarak, yalmaın kaftan olarak tarihsel ve arkeolojik bağlamı açıklanır; Moğolistan ve Tuva’nın iklim koşullarının uzun kaftan kullanımını zorunlu kıldığı kültürel bir arka plan olarak sunulur.

  1. Artuk ve Urmak Fiillerinin Ses ve Anlam Tarihi

Artuk sözcüğünün “fazla” anlamı ve artmak fiilinin muhtemelen geriye dönük türetme olduğu; urmak/vurmak fiillerinde Oğuzca ile Orta Asya lehçeleri arasındaki farklar ve Eski Türkçedeki temel ses uyumu tartışılır.

  1. “Yüz Artuk Okun Urdu” İfadesi ve Zırhın İşlevi

Yüzlerce okun isabet etmesine rağmen Kül Tegin’in yüzüne ve başına tek bir okun değmemesi, zırh ve kaftanın koruyucu rolü ve okun tasviri metindeki dramatik yoğunlukla açıklanır.

  1. “Tekdükün Türk Beyleri Kop Bilirsiniz” Cümlesi

İkinci kişi çoğul çekimi (bilirsiniz) üzerinden Eski Türkçenin şahıs ekleri; tekdükün yapısının isim-fiil niteliği ve savaş sahnesindeki tanıklık vurgusu çözümlenir.

  1. Yir Bayırkular ve Uluğ Erkin’in Düşman Oluşu

Yir Bayırku adının muhtemel etnik kökeni, Yakutlarla ilişkilendirilme ihtimali ve kesin verinin yokluğu; Uluğ Erkinin Türkçe bir ad taşıdığı için topluluğun Türk boyu olabileceği değerlendirilir.

  1. Bozmak/Buzmak ve Bozguna Uğratma Anlatısı

Yanmak ve buzmak/bozmak fiilleri üzerinden bozguna uğratma anlatısı; Orta Asya dillerinde u ünlüsünün korunması sebebiyle fiilin buzmak okunma gerekçesi tartışılır.

  1. Azkına ve Tezmek: Kaçış ve Küçültme Ekleri

Azkına kelimesinin kına/kine küçültme eki üzerinden “azıcık, az sayıda” anlamı; tezmek fiilinin “kaçmak” olarak kullanılışı ve Anadolu ağızlarıyla bağlantısı açıklanır.

  1. 26 Yaşında Kırgız Seferi ve Tapa Edatı

Kültegin altı otuz yaşına ifadesinin 26 anlamına gelişi; tapa edatının “-e doğru” anlamındaki tarihi kullanım; Kırgız seferinin siyasi ve coğrafi bağlamı değerlendirilir.

  1. Sünük Batımı ve Mızrak Terminolojisi

Sünük kelimesinin mızrak anlamı, batımın fiilden isim yaptığı yapı, söküben zarf-fiili ve Manici-Uygur metinlerinde görülen eski eklerin kullanımı filolojik açıdan değerlendirilir.

  1. Kökmen Yeşik Toga ve Sayan Dağlarını Aşmak

Sayan dağlarıyla ilişkili kökmen yeşek/yeşik ifadesi; toga yorup yapısının “aşıp geçmek” anlamı; Kırgızların uykuda basılması ve u/uda kelimesinin “uyku” anlamı açıklanır.

  1. Kırgız Kağanı ile Sona Yış’ta Çarpışma

Sona Yış dağlarının yer adı olarak metindeki rolü, Kaganın birine ifadesindeki iyelik ekleri ve çarpışmanın tarihsel bağlamı değerlendirilir.

  1. Kül Tegin’in Bayırku Aygarına Binip Hücum Etmesi

Ak adgırın hayvan rengine özgü “ak” sıfatıyla nitelenmesi, ürün kelimesinin beyazın başka bir kullanım alanı olması ve ak donun hayvanlar için özel bir adlandırma sistemi oluşturması üzerinden açıklanır.

Sonuç

Bu seminer, Kül Tegin yazıtındaki savaş anlatılarının dilsel katmanlarını, sıra sayı ve sayı sistemlerini, at ve zırh terminolojisini, yabancı kökenli adları, yer isimlerini, morfolojik eklerin tarihsel gelişimini ve Türk boylarının coğrafi hareketliliğini ayrıntılı biçimde çözümler. Metinde geçen her fiil, ek ve isim üzerinden dönemin siyasi yapısı, kültürel zihniyeti ve askerî gelenekleri daha açık biçimde görünür hâle gelir.

 

Purpose of the Seminar

In this seminar, the section of the Kül Tegin inscription after line 32 is treated with a detailed philological analysis; the Old Turkic numeral system, verb structures, war terminology, military items such as armor and cloak, kinship terms, directional and place names, Chinese and Sogdian influences, horse coat terms, names of spears and weapons, attack verbs, the historical development of morphological suffixes, and ethnic names of Turkic tribes are evaluated comprehensively.

Main Themes

  1. The Verb Ançolamak and the Debate on Its Origin

The verb ançolamak is explained as having its origin in Tang-period Chinese, with its forms in Uygur texts and the point that it should not be confused with ançolayu; its meaning “to present, to offer” is evaluated in detail as a Chinese loan that has been formed with Turkish suffixes.

  1. The Sentence “We Destroyed That Army There” and the Kışmak/Kısmak Debate

The battle-scene verb yok kışmak is interpreted within the framework of some researchers reading it as kısmak and the discussion on the Ş–S distinction in Old Turkic; the sentence Olsuk anta yok kıştımız is analyzed linguistically.

  1. The Old Turkic Numeral System and the Reading 1.30 → Age 21

The way composite numerals like 1.30 come to mean 21, the way the subtractive decimal system is used when the word artuk does not appear, the variability in different inscriptions, and Kül Tegin’s campaign at age 21 are explained within this numeral system.

  1. The War Against Çaçasan and the Structure of the Verbs

Through the verb sümüşmek in the sentence Çaçasa’nınke sümüştümüz, war terminology, the appearance of dative-locative suffixes, and young Kül Tegin’s first campaign experience are examined with philological examples.

  1. First, Second, Third: The Historical Structure of Ordinal Numbers

The origins of ordinal numbers such as en ilki, ekinti, üçünç are discussed; the historical transformation of the il–ki structure and the fact that today’s -inci suffix belongs to a different period as a renewed form are addressed.

  1. Tadıkın Çor’s Dappled Horse and Color Terms

The historical use of the coat boz, its relation to Mongolian boro, and the cultural importance of horse color among the Turks are explained; the preservation of equestrian knowledge among Kazakh, Kyrgyz, and Tuva peoples is emphasized.

  1. İşvara Yamtar and Foreign-Origin Names

The Sanskrit origin of the name İşvara, the prevalence of foreign names in the old Turkic ruling class, the discussion on the origins of names like Bumin and İstemi Kağan, and views of Japanese and Western researchers on the Ašina family are presented.

  1. Yiyen Silig Bey and the Kedimlik Toruk Horse

The word sil(ig) meaning “clean,” its connection with sulug forms in contemporary Kipchak languages, kedim meaning “armor” and its relation to Mongolian kecim; and the historical sound changes in toruk/doruk forms for the bay/dun horse are explained.

  1. Kül Tegin Fighting by Changing Three Horses

The fact that three horses died in succession in battle, Kül Tegin’s power of assault, the symbolic meaning of his military achievement at age 21, and the dramatic narration of the lines are evaluated.

  1. Yarık and Yalma: Terminology of Armor and Cloak

The historical and archaeological context of yarık as armor and yalma as cloak is explained; the climatic conditions of Mongolia and Tuva are presented as a cultural background that makes the use of long cloaks necessary.

  1. The Sound and Semantic History of Artuk and Urmak

The word artuk in the sense of “excess, more” and the idea that the verb artmak is probably a back-formation; the differences between Anatolian Turkish and Central Asian dialects in the verbs urmak/vurmak, and the basic sound harmony in Old Turkic, are discussed.

  1. The Expression “A Hundred and More Arrows Struck” and the Function of Armor

The fact that although hundreds of arrows struck, not a single arrow hit Kül Tegin’s face or head, the protective role of armor and cloak, and the depiction of the arrow are explained with the dramatic intensity present in the text.

  1. The Sentence “You All Know, O Türk Lords Present There”

Through the second-person plural form (bilirsiniz), the person suffixes of Old Turkic are discussed; the nominal-verb nature of the structure tekdükün and the emphasis on eyewitnessing in the battle scene are analyzed.

  1. Yir Bayırkular and the Enmity of Uluğ Erkin

The possible ethnic origin of the name Yir Bayırku, its tentative association with the Yakuts and the lack of definite evidence; and the evaluation that Uluğ Erkin may show this community to be a Turkic tribe because he bears a Turkic name, are presented.

  1. Azkına and Tezmek: Flight and Diminutive Suffixes

The word azkına is explained as having the meaning “a little, small in number” through the diminutive suffix -kına/-kine; the verb tezmek used in the sense “to flee” and its connection with Anatolian dialects is clarified.

  1. The Kırgız Campaign at Age 26 and the Postposition Tapa

The expression Kültegin altı otuz yaşına is shown to mean 26; the historical use of tapa in the sense “towards” is discussed; the political and geographical context of the Kırgız campaign is evaluated.

  1. Sünük Batımı and Spear Terminology

The word sünük meaning “spear,” the structure of batım as a noun-forming element from the verb, the converb söküben, and the use of old suffixes found in Manichaean–Uygur texts are evaluated philologically.

  1. Kökmen Yeşik Toga and Crossing the Sayan Mountains

The expression kökmen yeşek/yeşik in connection with the Sayan Mountains, the structure toga yorup meaning “crossing over,” the Kırgız being attacked in their sleep, and the word u/uda meaning “sleep” are explained.

  1. The Battle with the Kırgız Khagan at Sona Yış

The role of Sona Yış mountains as a place-name in the text, the possessive suffixes in the expression Kaganın birine, and the historical context of the battle are evaluated.

  1. Kül Tegin Mounting the Bayırku Stallion and Attacking

The description of ak adgır (white stallion) with the specific adjective ak for animal color, and the explanation that ürün is another lexical area of “white,” forming a special naming system for animals, are presented.

Conclusion

This seminar analyzes in detail the linguistic layers of war narratives, ordinal and cardinal numeral systems, horse and armor terminology, foreign-origin names, place names, the historical development of morphological suffixes, and the geographical mobility of Turkic tribes in the Kül Tegin inscription. Through each verb, suffix, and noun found in the text, the political structure, cultural mentality, and military traditions of the period become more clearly visible.