MEHMET ÖLMEZ, KÖK TÜRK YAZITLARI: KÜL TİGİN OKUMALARI 17. SEMİNER ÖZETİ

Seminerin Amacı

Bu seminerde Kül Tegin yazıtının doğu yüzünün son bölümleri filolojik açıdan çözülür; özellikle tengri yarlıkazun, az bodun üküç kıldım, ötünç / ötünmek yapıları, seferlerin yön bilgisi, Çin ilişkileri, halkın beslenmesi ve ordunun düzenlenmesi gibi kavramlar hem dilsel hem tarihsel bağlamda değerlendirilir. Ayrıca yön ifadeleri, ikilemeler, morfolojik eklerin işlevleri ve metnin hasarlı bölümünün anlaşılmasına yönelik yorumlar ele alınır.

Ana Temalar

1. “Tengri Yarlıkazun” İfadesi ve Meşruiyet Söylemi

Bu bölümde Tanrı buyruğuna yapılan vurgu, kağanın başarılarının ilahi iradeyle açıklanması, yarlıkamak fiilinin semantik yapısı ve Uygur–Karahanlı dönemindeki kullanımlar üzerinden değerlendirilir; bu ifade, kağanlığın meşruiyet temelini gösteren en önemli unsurlardan biri olarak yorumlanır.

2. Az Olan Halkı Çoğaltmak: “Az Bodun Üküç Kıldım”

Azalmış halkı yeniden çoğaltma söylemi, devletin toparlanma sürecini anlatır. Üküç kelimesinin tarihsel biçimleri, Anadolu’daki övüş varyantlarıyla bağı ve “çoğalmak–artmak” anlam alanı açıklanarak nüfusun devlet gücüyle ilişkisi gösterilir.

3. Halkı Beslemek ve Siyasi Sorumluluk

Kağanın “halkı beslemek” görevine yaptığı vurgu, göçebe ekonominin koşulları ve askeri seferlerin beslenme ihtiyacıyla bağlantısı üzerinden yorumlanır; tokurmak, aç kalmak, azuk gibi kelimeler devlet–toplum ilişkisinin dilsel göstergeleri olarak ele alınır.

4. Çin ile İlişkiler ve Tavgaç Söylemi

Tavgaçların (Çin) “kün–tün işitmiş bodun” olarak adlandırılması, Çin saray düzeniyle bilgili, eğitilmiş bir halk tasvirini içerir; bu ifade aynı zamanda Türklerin komşu güçlere dair siyasal algısını yansıtır. Kün tün işitmek ikilemesinin anlam genişliği tartışılır.

5. Ötünmek ve İletişim Dili

Ötünmek fiilinin “arz etmek, söylemek” anlamları; yazıtlardaki hitap–dilek ilişkisi; Bilge Kağan’ın halkına seslenirken kullandığı retorik yapılar üzerinden açıklanır. Bu fiil, kağan–halk iletişiminin resmi ve törensel niteliğini yansıtır.

6. Sefer Yönleri ve Coğrafi Yapı

Doğudan batıya, kuzeyden güneye yapılan seferlerin ünteçi, kün togaru, yırıgaru gibi yön belirten ifadelerle aktarılışı; bozkır devletlerinin coğrafi algısı ve askeri hareketlilikle ilişkisi açıklanır. Bu yön ekleri, metnin tarihsel coğrafyasını anlamada temel rol oynar.

7. İkilemeler ve Anlatımın Yoğunluğu

Metindeki kün tün, otça borça gibi ikilemelerin hem ritmik hem anlamı güçlendiren işlevi, Eski Türkçenin söz sanatları açısından değerlendirilir. Bu yapılar, kağanın faaliyetlerinin büyüklüğünü ve sürekli mücadelesini vurgular.

8. Yazıtın Sonundaki Hasarlı Bölüm ve Yorumlar

Son satırlardaki kırık kelimelerin olası okunuşları tartışılır; kaplumbağa kaidesindeki aşınmalar nedeniyle eksik kalan bölümlerin bağlamdan nasıl tamamlanabileceğine dair dilsel ipuçları sunulur.

Sonuç

Bu seminer, Kül Tegin yazıtının son doğu yüzü satırlarını hem dilsel hem tarihsel açıdan açıklığa kavuşturarak kağanın Tanrı buyruğuyla meşrulaşan hükümdarlığını, halkı besleme ve düzen kurma görevini, seferlerin yön ve amaçlarını ve Türk–Çin ilişkilerine dair ifadeleri bütünlüklü biçimde değerlendirir. Metnin hasarlı kısımlarına rağmen, Eski Türk siyasi düşüncesi bu satırlarda belirgin şekilde görünür hâle gelir.

 

Purpose of the Seminar

In this seminar, the final eastern-face section of the Kül Tegin inscription is analyzed philologically, focusing on expressions such as tengri yarlıkazun, az bodun üküç kıldım, ötünç / ötünmek, the directional information of the campaigns, relations with China, the feeding of the people, and the organization of the army. In addition, directional expressions, reduplications, the functions of morphological suffixes, and interpretations concerning the damaged portion of the text are examined.

1. The Expression “Tengri Yarlıkazun” and the Discourse of Legitimacy

This section discusses the emphasis on Heaven’s decree, the explanation of the kağan’s achievements through divine will, the semantic structure of yarlıkamak, and its uses in Uygur and Karakhanid periods; the phrase is interpreted as one of the central foundations of political legitimacy.

2. Increasing a Diminished People: “Az Bodun Üküç Kıldım”

The statement about increasing the diminished population reflects the state’s recovery process. The historical forms of üküç, its connection to Anatolian variants such as övüş, and its semantic field of “growing–multiplying” are explained to show the relationship between population size and state strength.

3. Feeding the People and Political Responsibility

The kağan’s emphasis on “feeding the people” is interpreted through the conditions of the nomadic economy and the connection between military campaigns and subsistence; words such as tokurmak, aç kalmak, and azuk are treated as linguistic markers of the state–society relationship.

4. Relations with China and the Tavgaç Expression

The Tavgaç (Chinese) being described as “kün–tün işitmiş bodun” suggests a people trained and instructed in courtly order; it also reflects the Turkic political perception of neighboring powers. The broad semantic range of the reduplication kün tün işitmek is discussed.

5. Ötünmek and the Language of Communication

The meanings of ötünmek (“to address, to make a request”) are explained through the structure of official–ritual communication in the inscriptions; the rhetorical structures used by Bilge Kağan when addressing his people highlight the formal nature of political speech.

6. Directions of Campaigns and the Geographical Framework

Campaigns from east to west and north to south are conveyed by expressions such as ünteçi, kün togaru, and yırıgaru; these markers clarify the geographic worldview of steppe polities and the mobility of the army.

7. Reduplications and the Intensity of Expression

Reduplications such as kün tün and otça borça reinforce meaning and create rhythm; they illustrate the magnitude and continuity of the kağan’s efforts, reflecting a stylistic feature of Old Turkic discourse.

8. The Damaged Ending of the Inscription and Interpretations

Possible readings of the broken words in the final lines are discussed; the erosion on the turtle base causing the loss of text is noted, and linguistic clues for reconstructing the missing portions from context are presented.

Conclusion

This seminar clarifies, through the final eastern-face lines of the Kül Tegin inscription, the kağan’s divinely sanctioned authority, his duty to feed and organize the people, the directions and purposes of the campaigns, and statements concerning Turk–Chinese relations. Despite the damaged parts of the text, the political worldview of early Turkic society becomes clearly visible in these lines.