MEHMET ÖLMEZ, KÖK TÜRK YAZITLARI: KÜL TİGİN OKUMALARI 19. SEMİNER ÖZETİ

Seminerin Amacı

Bu seminerde Kül Tegin Yazıtı’nın kuzey yüzündeki son satırları, kenar yazıları ve kaplumbağa kaidesi üzerindeki ek metinler çözümlenmiş; ayrıca metinde geçen etnik adlar, ünvanlar, matem töreni terimleri, sayı sistemi, takvim adları ve semantik–fonolojik meseleler filolojik bir bakışla açıklanmıştır. Amaç, yazıtın son bölümünü hem tarihsel hem de dilbilimsel bağlamıyla birlikte tamamlayıcı bir şekilde anlamaktır.

Ana Temalar

  1. Matem Töreni Kelimeleri ve Sosyal Bağlamı

Metinde geçen yoğçu (cenaze törenine katılan) ve sırıtçı (ağlayıcı) terimleri açıklanarak eski Türklerde cenaze ritüellerinin dili ve toplumsal karşılığı ele alınır. “Sırıt”ın ağıt, feryat ve figanla ilişkisi; Anadolu’daki karşılıkları; ağlayıcıların geleneksel rolleri anlatılır.

  1. Kıtan ve Tatavu Halkları Üzerine Filolojik Açıklamalar

Kıtan ve Tatavu adlarının tarihî coğrafyadaki konumu, Çin’in kuzeybatı sınırlarında yaşamış kavimlerle ilişkileri, Liao Hanedanı bağlamı ve bu adların yazıtlardaki işlevi değerlendirilir. Metindeki gelişlerde bu halkların matem törenine katılan topluluklar oluşu vurgulanır.

  1. Tavgaç Kağanı ve “Işığı Liken” Adının Çözümü

Tavgaç Kağan-ta ifadesindeki çıkma hâli eki, Çin hakanından gönderilen kişi anlamının nasıl ortaya çıktığı; Işığı Liken özel adının ünvan+isim yapısı; diplomatik ilişkilerde bu isimlerin rolü ele alınır.

  1. “Tümen” Sayısı ve Çokluk Kavramı

Tümen kelimesinin Eski Türkçede hem “on bin” hem de “çokluk” anlamındaki kullanımları; Uygurca ve Moğolca ile ilişkisi; Japonca man, Çince wan ve Toharca tımane gibi karşılıklarla etimolojik bağlantıları açıklanır. Böylece metinde geçen “bir tümen altın gümüş”ün değer ve büyüklüğü değerlendirilir.

  1. “Altın”, “Kümüş”, “Ağı” ve Sesbilgisel Tartışmalar

Altın kelimesinin olası eski şekilleri (alton, altan) ve Moğolca ile benzerlikleri; kümüşteki ünlü meselesi; ağı kelimesinin değerli eşya/hazine anlamı gibi unsurlar metin bağlamında açıklanır.

  1. “Kergeksiz Kelürtü” Yapısının Grameri

Kergek (gerek, ihtiyaç) kökünden türeyen kergeksizin “çok, pek çok, ihtiyaç fazlası” anlamı; Mani metinlerinde görülen kergetmek fiili üzerinden etimolojik doğrulaması; kelürtü fiilinin “getirmek” anlamındaki ettirgen yapısı ayrıntılı biçimde çözümlenir.

  1. Tibet, Soğut ve Buhara’dan Gelenler

Tibet Kağanı’ndan gelen bölün, Soğut ve Buhara gibi İranî bölgelerden gelen elçiler; Bukarakuluşun (Buhara ülkesi/şehri) etimolojisi; vihara (manastır) bağlantısı; şehir–ülke ayrımı ve Çince karşılıklar bağlamında açıklanır.

  1. Onok, Türgeş, Tamgaçı ve Hint Kökenli “Makaraç”

On ok kavramı; Türgeş Kağanı’ndan gelen görevliler; tamgaçı (mühürdar) ünvanı; Makaraç adının maharaja ile ilişkisi; Hint–İran dilleriyle temasın Eski Türkçeye yansımaları incelenir.

  1. Kırgızlardan Gelen Ünvanlar: Tarduş, İnanççı, Çor

İnanççı ünvanının inanmak fiilinden türemesi, çorun Çince kökenli oluşu, Tarduş’un kabile/askeri birim olarak işlevi açıklanır. Türk ünvan sisteminin çeşitliliği vurgulanır.

  1. Bark, Bediz ve Bitiktaş: Yapı, Süsleme ve Yazıt Üretimi

Barkın külliye/türbe anlamı; bedizin süsleme/tezyinat; bitik taşın yazılı taş (yazıt) anlamı; etkici, yaratığıma gibi meslek yapan eklerin Eski Türkçedeki işlevi incelenir. Külliyeyi yapan, süsleyen ve yazıyı hazırlayan ustaların adları ve rolleri ele alınır.

  1. “Çıkan / Atı / Yegen” Akrabalık Terimleri

Çıkan kelimesinin “teyze oğlu” anlamı; Divan-ı Lügat’it-Türk, Çağatayca ve Sarı Uygurca karşılıkları; atı ve yegen ile ilişkisi; Çin Kağanı’nın “çıkan”ının metne nasıl yansıdığı anlatılır.

  1. Kül Tegin’in Ölüm Tarihi ve Takvim Meselesi

Konyuk (koyun) yılında, ayın 17’sinde öldüğü bilgisi; uçtu fiilinin ölmek anlamı; uçmak (cennet) ile ilgisinin bulunmadığı; yeti yegirme gibi sayı sistemlerinin işleyişi; eski Türk ve Çin takvimlerinin karşılaştırılması açıklanır.

  1. Yoğ Merasiminin Gerçekleştiği Tarih

Dokuzuncu ayın yirmi yedisinde cenaze töreninin tamamlandığı; ertürmek fiilinin “geçirmek/icra etmek” işlevi; tören takvimindeki süre ve tarihi karşılıkları değerlendirilir.

  1. Külliyenin Tamamlanması

Beçin (maymun) yılında, 7. ayın 27’sinde bark, bediz ve bitiktaş işlerinin tamamlanması; bu tarihin modern takvimde 21 Ağustos 732’ye denk gelişi; 12 hayvanlı takvim üzerine kısa açıklamalar yapılır.

  1. Son Ek Satırlar ve Yazıtın Bitimi

Kenarlardaki kısa satırlarda Kül Tegin’in yaşı (47), külliyeyi yapanların getirilmesi, yazının Yolluk Tegin tarafından “20 gün oturup” tamamlandığı; kaplumbağa kaidesindeki kopuk satırların anlamı ve metnin genel bütünlüğü açıklanır.

Sonuç

Bu seminer, Kül Tegin Yazıtı’nın son bölümlerini filolojik, tarihsel ve kültürel yönleriyle tamamlayarak matem töreni dili, diplomatik ilişkiler, ünvan yapıları, sayı sistemi, takvim bilgisi ve yazıt yapım süreci gibi unsurları bütünlüklü biçimde açıklar. Metnin son satırları, yazıt geleneğinin işleyişini ve dönemin siyasi–kültürel dünyasını ayrıntılı biçimde görünür kılar.

 

Purpose of the Seminar

This seminar analyzes the final lines, side inscriptions, and additional texts on the tortoise base of the Kül Tegin Inscription; furthermore, it explains ethnic names, titles, mourning-ritual terminology, number systems, calendar names, and semantic–phonological issues from a philological perspective. The aim is to understand the concluding section of the inscription in both its historical and linguistic context.

  1. Mourning Ritual Terms and Their Social Context

The terms yoğçu (participant in the funeral rite) and sırıtçı (lamenter) are explained, highlighting the linguistic and social role of lamenting traditions. The connection between “sırıt” and cries of mourning, as well as parallels in Anatolia, is emphasized.

  1. Explanations on the Kıtan and Tatavu Peoples

The historical–geographical position of the Kıtan and Tatavu names, their relation to northern Chinese frontier peoples, the Liao dynasty, and their function within the inscription are discussed. Their presence at the mourning ceremony is noted.

  1. The Tavgaç Qaghan and the Name “Işığı Liken”

The ablative suffix in Tavgaç Kağan-ta, the diplomatic meaning “from the Chinese emperor,” and the structure of the personal name Işığı Liken are examined.

  1. The Number “Tümen” and the Concept of Multitude

The dual meaning of tümen (“ten thousand” and “a great multitude”), its usage in Uyghur and Mongolian, connections with Japanese man, Chinese wan, and Tocharian tımane are presented. The phrase “a tümen of gold and silver” is interpreted accordingly.

  1. “Altın,” “Kümüş,” “Ağı” and Phonological Considerations

Possible older forms of altın; the vowel issue in kümüş; and the meaning of ağı (“valuables, treasure”) are explained through historical phonology.

  1. The Grammar of “Kergeksiz Kelürtü”

Kergeksiz (“much, exceeding need”) is derived from kergek (“need”); the verb kergetmek in Manichaean texts supports this. Kelürtü is analyzed as the causative form of “to bring.”

  1. Delegations from Tibet, Sogdia, and Bukhara

The envoy bölün from the Tibetan Qaghan, delegations from Sogdia and Bukhara, the etymology of Bukarakuluş (Bukhara country/city), and its relation to vihara are explained.

  1. Onok, Türgeş, Tamgaçı and the Indic Name “Makaraç”

The concept of On ok; representatives from the Türgeş Qaghan; the title tamgaçı (seal-holder); and the Indic origin of Makaraç (from maharaja) show contact with Indo-Iranian cultures.

  1. Titles from the Kyrgyz: Tarduş, İnanççı, Çor

The derivation of inanççı from “to believe,” the Chinese origin of çor, and the role of Tarduş as a tribal/military division are discussed.

  1. Bark, Bediz, and Bitiktaş: Construction, Ornamentation, and Inscriptive Work

Bark as “complex/tomb,” bediz as ornamentation, bitik taş as inscribed stone, and the occupational suffixes in etkici, yaratığıma are explained. The craftsmen responsible for the complex are identified.

  1. Kinship Terms: Çıkan / Atı / Yegen

Çıkan meaning “maternal cousin,” its parallels in Divan-ı Lugat, Chaghatay, and Sarı Uygur; its relation to atı and yegen; and its appearance as the Chinese emperor’s “cousin” are explained.

  1. Kül Tegin’s Date of Death and the Calendar

The record that he died on the 17th day of the Sheep year; the use of uçtu (“died”); the clarification that uçmak (“paradise”) is unrelated; and the operation of number and calendar systems are detailed.

  1. Date of the Mourning Ceremony

The ceremony took place on the 27th day of the ninth month; ertürmek means “to conduct/perform.” The duration and calendar correspondence are clarified.

  1. Completion of the Monument

In the Monkey year, on the 27th day of the 7th month, the bark, ornamentation, and inscription were completed; this corresponds to 21 August 732. Explanations of the 12-animal calendar accompany this.

  1. Final Additional Lines and Completion of the Inscription

The side lines reporting Kül Tegin’s age (47), the bringing of craftsmen, Yolluk Tegin’s statement of completing the writing “in 20 days,” and the fragmented phrases on the tortoise base are discussed.

Conclusion

This seminar brings together the philological, historical, and cultural dimensions of the final section of the Kül Tegin inscription, clarifying mourning terminology, diplomatic contacts, titles, number and calendar systems, and the construction process of the monument. The closing lines offer a comprehensive view of the political and cultural world of the early Turks.