MEHMET ÖLMEZ, KÖK TÜRK YAZITLARI: KÜL TİGİN OKUMALARI 4. SEMİNER ÖZETİ

Dersin Amacı

Bu dersin amacı Kül Tegin yazıtının güney yüzünde geçen Ersin, Töpöt, Yençiyügüz, Temir Kapı gibi yer adlarını; yön bildiren kelimeleri; etnik adların dilsel kökenlerini; tegmek, sülemek, keçe gibi işlevsel fiilleri ve Eski Türkçede fonetik–morfolojik değişimlerin anlam üzerindeki etkisini açıklamaktır. Ayrıca Ötüken’in neden merkezi ülke kabul edildiği, Çin (Tavgaç) ile ilişkilerin yazıtta nasıl sunulduğu ve değerli malları anlatan kelimelerin kültürel bağlamı incelenir.

Ana Temalar

  1. Ersin Adının Kökeni ve 9 Ersin Meselesi

Ersinlerin kim olduğu tarihsel olarak yaklaşık bir asırdır tartışılmaktadır. Coğrafi olarak Moğolistan’ın güney–batısına, bugünkü Sincan Uygur bölgesine yerleştirilirler. Kelimenin kökeni Türkçe değildir; Sanskritçe r̥ṣi ile bağlantı kurulmuş, Türkçede kelime başında R’nin kullanılmaması sebebiyle başına E- veya İ- türemiş olabileceği açıklanmıştır. 9 Ersin ibaresi, Türklerde sık görülen sayıyla belirlenmiş boy adlandırmalarına benzer, ancak Ersinlerin Türk kavmi olmadığı vurgulanır.

  1. Türkçede Kelime Başı R’nin Kullanılmaması

Ders, R ile başlayan alıntı kelimelerin Anadolu Türkçesinde nasıl değiştiğini örneklerle açıklar: rızâ → rıza, Ramazan → ramazan, rus → urus/orus. Bu durum Ersin kelimesindeki baştaki E’nin oluşumunu açıklayan önemli bir fonetik kuraldır. Benzer biçimde başka dillerden gelen kelimelerde de ön ünlü türemesi görülebilir.

  1. Töpöt ve Tibet Adlandırmaları

Töpöt kelimesi Tibet kavimlerine verilen eski bir addır. Metinde “Töpötke küçük tegmedim” ifadesi, “Tibet’e az da olsa ulaşmadım” anlamına gelir. Kelimenin Moğolca Tüvüt ile ilişkisi açıklanır; Ö/Ü okunuşu tartışmalıdır. Tibet kavimleri tarihsel olarak birçok alt gruptan oluşur ve adlarının Çin kaynaklarında farklı yazılışları bulunur.

  1. Yön Adları: Berigeri, Kurugaru, Yırıgaru

Berigeri güney, Kurugaru batı, Yırıgaru kuzey yönünü belirtir. Bu yön adlarında -geri/-garu eklerinin tarihsel işlevi anlatılır. Sıklıkla bahsedilen fiillerden sülemek askeri sefer yürütmek; tegmek ise ulaşmak, temas sağlamak anlamındadır.

  1. Yençiyügüz (İnci Irmağı) ve Temir Kapı

Yençiyügüz, Sır Derya’nın eski adıdır; yügüz “ırmak” anlamındaki en eski Türkçe kelimelerden biridir. Temir Kapı ise Orta Asya tarihinde birçok yerde geçen “dar geçit” adıdır. Yazıttaki Temir Kapı, Sır Derya’nın ötesinde, bugünkü Özbekistan–Afganistan sınırına yakın tarihsel geçit bölgesidir. Çincede bu geçit Tiemen şeklinde kaydedilmiştir.

  1. Yer Bayırku Ülkesi ve Kuzey Seferi

Yazıtta “Yırıgaru yer Bayırku yerinçe tegim” ifadesi yer alır. Bayırku’nun kökeni kesin değildir; Türk veya Moğol kavimlerinden biri olabileceği belirtilir. Yer kelimesi Eski Türkçede ülke/toprak anlamındadır. Böylece kağanın kuzeydeki sefer hattı tarif edilir.

  1. Bir Postpozisyon Olarak Tegi ve Fiilleşmiş Yapılar

Tegi ulaç ekiyle türemiş bir edattır; “-e kadar / -e değin” anlamı taşır. Fiil kökü tegmek ile ilişkilidir. Türkçede birçok edatın fiilden türemesi (göre, görele vb.) örneklerle açıklanır.

  1. Ötüken’in Merkez Oluşu

Metnin en önemli cümlelerinden biri “Ötüken yişite yeg idi yok ermiş”tir. “Ötüken ormanından/topraklarından daha iyisi yokmuş” anlamına gelir. Kağan birçok ülkeye sefer etmiş olsa da yönetilecek en elverişli yerin Ötüken olduğu belirtilir. Bu ifade, eski Türk siyasi düşüncesinin merkez fikrinin yazıtlardaki temel dayanağıdır.

  1. Çin (Tavgaç) ile Barış ve Ticarî İlişkiler

“Tavgaç bodun savı süçig, ağzı yımşak ermiş” cümlesi Çinlilerin tatlı dilli olduğunu ifade eder. Altın, gümüş, ipek ve ipekliler “bumsuz ança börür” yani sıkıntısızca verdikleri mallardır. Eskidi ve kotay kelimeleri ipek ve ipekli dokumaları ifade eder; kotay “bir kuşak” anlamındaki Çinceden geçmiş şekillerle ilişkilendirilir.

Sonuç

Bu derste 4. seminer metninde geçen yer adları, kavim adları, yön bildiren ifadeler, fonetik kurallar ve fiil kökenleri açıklanmış; Ötüken’in merkezi rolü ve Çin ile ilişkilerin metindeki sunumu değerlendirilmiştir. Yazıtın güney yüzündeki sefer güzergâhları ve dilsel ayrıntılar, Eski Türk tarihini anlamak için temel unsurlar hâline getirilmiştir.

 

Purpose of the Lesson

The purpose of this lesson is to explain the place names in the south face of the Kül Tegin inscription (Ersin, Töpöt, Yençiyügüz, Temir Kapı), the directional terms, the linguistic origins of ethnic names, the functional verbs such as tegmek, sülemek, keçe, and the phonetic–morphological features that affect meaning. It also clarifies why Ötüken is regarded as the central land and how relations with China are described.

Main Themes

  1. The Origin of the Name Ersin and the Issue of “9 Ersin”

Ersin is not a Turkic word and is likely related to Sanskrit r̥ṣi. The initial E is explained by the rule that Turkish does not allow initial R. The 9 Ersin designation resembles numbered tribal names but the Ersin people were not Turks.

  1. The Turkish Rule Against Initial R

Borrowed words beginning with R acquire an initial vowel in Turkish: riza → rıza, Ramazan → ramazan, rus → orus. This phonetic rule is essential for understanding the form Ersin.

  1. Töpöt as the Name for Tibet

Töpöt corresponds to Tibet and appears in the phrase “I did not reach even a little to Tibet.” The word is connected with Mongolian Tüvüt and has debated readings (Ö/Ü).

  1. Direction Terms: Berigeri, Kurugaru, Yırıgaru

These indicate south, west, and north. Sülemek means to march with an army; tegmek means to reach or make contact.

  1. Yençiyügüz (Inci River) and Temir Kapı

Yençiyügüz is the old name of the Syr Darya. Temir Kapı is a historical pass in Central Asia, recorded in Chinese as Tiemen.

  1. The Land of Bayırku and the Northern Campaign

Bayırku may refer to a Turkic or Mongolic tribe. Yer means “country/land.” The text describes the northern expedition route.

  1. Tegi as a Postposition

Tegi means “up to / as far as” and is derived from the verb tegmek. Many Turkish postpositions originate from verbs.

  1. The Centrality of Ötüken

The phrase “There is nothing better than Ötüken land” expresses the political ideology that the best governing center is Ötüken.

  1. Relations with China

The Chinese people are described as “sweet of speech.” Gold, silver, silk, and silk goods are given “without difficulty.” Eskidi and kotay refer to silk and silk fabrics.

Conclusion

The lesson clarifies the linguistic, geographical, and political elements of the 4th seminar passage, explaining campaign routes, the meaning of direction terms, and the ideological emphasis on Ötüken.