MEHMET ÖLMEZ, KÖK TÜRK YAZITLARI: KÜL TİGİN OKUMALARI 6. SEMİNER ÖZETİ

Dersin Amacı

Bu dersin amacı Kül Tegin Yazıtı’nın güney yüzünün devamındaki ifadeleri çözümleyerek takvime ilişkin kelimelerin kökenlerini, yer ve yön bildiren yapıları, mevsim–zaman belirten ifadelerin anlam değişmelerini, yabız, yıgaç, ylgaru gibi kelimelerin fonetik–morfolojik özelliklerini, ayrıca yıl adlandırmalarının Eski Türkçedeki kullanımını açıklamaktır.

Ana Temalar

  1. Yıl Adlandırmaları ve Hayvanlı Takvim Sistemi

Eski Türklerde ay adları yoktur; aylar sayı ile ifade edilir. Yıllar ise hayvanlı takvime göre adlandırılır. Metinde geçen “yılk” kelimesi yıl anlamındadır. “Bars yıl” ifadesi kaplan yılıdır. Hayvan adları zaman içinde fonetik değişime uğrayarak farklı Türk lehçelerinde farklı biçimlerde yaşamıştır.

  1. “Yabız” Kelimesinin Anlamı ve Kullanımı

“Yabız” kelimesi kötü, fena, zayıf anlamlarını taşır. Metindeki “yabız bodun” halkın zayıflamış, güçsüzleşmiş hâlini ifade eder. Kelime çeşitli lehçelerde yabız, yavız, yavis gibi biçimlere dönüşmüştür.

  1. “Yıgaç” Kelimesi ve Ağaç Anlam Alanı

“Yıgaç” kelimesi ağaç demektir. Bu kelimenin kökü eski Türkçede yaygındır ve birçok birleşik yapının temelini oluşturur. Yıgaç kelimesinin geçtiği yer adları, bölgenin ormanlık ya da ağaçlık bir alan olduğunu gösterir.

  1. “Ylgaru” Kelimesi ve Yön İfadesi

“Ylgaru” kelimesi “yukarı, yukarıya doğru” anlamındadır. Eski Türkçede mekân ilişkilerini anlatan bu tür yön zarfları çok yaygındır. Kelimedeki -garu eki yön belirten diğer kelimelerle aynı yapıdadır.

  1. “Yukarı Şantun’a Değin” İfadesi

Metinde geçen “Ylgaru Şantun teg” ifadesi Şantun bölgesinin kuzeyine/yukarısına kadar gidildiğini anlatır. Şantun’un yönsel tanımlaması, askeri sefer güzergâhının sınırlarını belirler. Bu kullanımda teg edatı “-e kadar” anlamındadır.

  1. Coğrafi İfadeler ve Sınır Tanımları

Yazıtta geçen yer adları bölgenin doğu ve kuzey hattını işaret eder. Bu adlandırmalar yalnızca coğrafi konum belirtmekle kalmaz, aynı zamanda siyasi hâkimiyet alanlarının sınırlarını yansıtır. Bu yön adlandırmaları seferlerin kapsamını belirlemede önemlidir.

  1. Türk Halkının Zayıflaması ve Sebepleri

Metinde “yabız bodun” ifadesi halkın güçsüz hâle gelişine vurgu yapar. Bu durumun nedeni hem dış baskılar hem de yanlış yönlendirmelerdir. Halkın eski gücünü kaybetmesi yazıtın ana temalarından biridir.

Sonuç

Bu derste 6. seminer metninde geçen yıl adlandırmaları, yön ve yer bildiren ifadeler, yabız ve yıgaç gibi kelimelerin anlam alanları ile halkın zayıflama sürecine dair anlatımlar ele alınmış; Eski Türkçenin zaman–mekân kavramlarını ifade etme biçimleri açıklanmıştır.

 

Purpose of the Lesson

The purpose of this lesson is to explain the expressions in the continuation of the south face of the Kül Tegin inscription, the origins of calendar-related words, place and direction markers, the semantic developments of time–season expressions, the phonetic–morphological properties of words like yabız, yıgaç, ylgaru, and the use of year designations in Old Turkic.

Main Themes

  1. Year Names and the Animal Calendar System

In Old Turkic there are no month names; months are expressed by numbers. Years are named according to the animal calendar. The word “yılk” means year. “Bars year” is the year of the tiger. These animal names underwent phonetic change across Turkic dialects.

  1. The Meaning and Usage of “Yabız”

“Yabız” means bad, weak, or poor. In the text “yabız people” refers to the weakened condition of the people. The word appears in various dialects as yabız, yavız, yavis.

  1. The Word “Yıgaç” and the Semantic Field of Tree

“Yıgaç” means tree. Its root is widespread in Old Turkic and forms the basis of many compounds. Place names containing “yıgaç” indicate wooded or forested areas.

  1. The Word “Ylgaru” and Directional Expression

“Ylgaru” means upward or to the upper direction. Directional adverbs like this are common in Old Turkic. The suffix -garu parallels other directional structures.

  1. The Expression “Up to Upper Shantun”

The expression “ylgaru Shantun teg” states that the movement reached the upper/northern part of Shantun. The directional description defines the limits of the campaign route. The postposition teg means “up to.”

  1. Geographical Expressions and Boundary Definitions

The place names in the inscription indicate the eastern and northern lines of the region. These names reflect not only geographical positions but also political boundaries. Directional terms are significant for determining the scope of expeditions.

  1. The Weakening of the Turkic People and Its Causes

The phrase “yabız people” emphasizes the weakened state of the nation. External pressures and misguidance contributed to this loss of strength. This weakening is one of the central themes of the inscription.

Conclusion

This lesson clarified the time–space expressions, year names, directional terms, and the weakening of the people in the 6th seminar passage, demonstrating how Old Turkic expresses temporal and spatial concepts.