MEHMET ÖLMEZ, KÖK TÜRK YAZITLARI: KÜL TİGİN OKUMALARI 7. SEMİNER ÖZETİ

Dersin Amacı

Bu dersin amacı Kül Tegin yazıtının güney yüzünde yer alan metnin devamını inceleyerek “anar adınçıl bark yarattırdım” ifadesi üzerinden Eski Türkçedeki yapım–ettirgen eklerini, bark, adınçıl, bediz, tokutmak gibi kelimelerin anlam alanlarını, üçüncü kişi iyelik ve belirtme eklerinin işleyişini, ayrıca yazıtlardaki sanat, mimari ve süsleme terminolojisinin dilsel kökenlerini ortaya koymaktır.

Ana Temalar

  1. Bark Kavramı ve Yapı Ettirme İfadeleri

Metindeki bark kelimesi ev anlamındaki bugünkü barktan farklı olarak anıt mezar, mozole, türbe anlamındadır. Kül Tegin için inşa edilen bütün yapısal düzeni—heykeller, süslemeler ve anıtsal kompleks—kapsar. Yarattırmak fiili ettirgen yapıyı ifade eder; inşa ettirmek, yaptırmak anlamına gelir.

  1. Adınçıl Kelimesinin Anlamı ve Kökeni

Adınçıl kelimesi başka, farklı, seçkin, harikulade anlamlarını taşır. Eski Uygurcadaki adın ve adınsıh kelimeleriyle bağlantılıdır. Burada barkın olağanüstü güzellikte yapıldığını ifade eder.

  1. Üçüncü Kişi İyelik ve Belirtme Ekleri

İçin taşın adınçıl bediz urturtum ifadesinde üçüncü kişi iyelik eki (i/ı) ile belirtme durumu eki (ne/ni) birlikte görülür. Eski Türkçede belirtme eki üç biçimde karşımıza çıkar: yalın kelimelere gelen y, iyelik eklerinden sonra gelen ne, zamirlerden sonra gelen nI. Bu yapıların hepsi metinde açık örneklerle kullanılmaktadır.

  1. Bediz ve Tokutmak Fiillerinin Anlamı

Bediz süs, nakış anlamındadır; bediz urturtum süslettim, nakşettirdim demektir. Tokutmak ise taşa vurmak, işlemek, çekiçle yontmak anlamlarında kullanılır. Bu fiiller eski taş işçiliği ve süsleme tekniklerini yansıtır.

  1. Anar, Anı, Ança Yapıları ve Zamir Kökü

Anar kelimesi on-a doğru, ona demektir ve an kökünden türemiştir. Anı (onu), anın (onun), anta (onda/orada), ança (ona göre/o kadar) gibi zamir çekimleri metinde sistematik olarak kullanılır. Bu çekimler Eski Türkçede işaret zamirlerinin çok gelişmiş bir yapıya sahip olduğunu gösterir.

  1. On Ok ve Tat Kavimlerine Yapılan Göndermeler

Metinde on ok halkı ve onların tatları (İrani topluluklar) anılır. On ok kavminin oğullarına ve tatlara kadar yapılan işlerin görülebileceği ifade edilir. Tat kelimesi Orta Asya’daki İranî unsurları karşılayan bir addır; tarih boyunca farklı toplulukları işaret ettiği için bağlamla anlaşılır.

  1. Bengü Taş ve Ebedilik Vurgusu

Bengü taş ebedi taş demektir. Tokutmak ve bititmek fiilleri taşın işlenip tamamlandığını anlatır. Erik yerte erser ifadesi ulaşılabilir yerde, herkesin görebileceği bir yerde anlamındadır. Böylece yazıtın kalıcılığı ve gelecek nesillerce okunması amaçlanır.

  1. Yollug Tegin’in Katiplik Rolü

Yazıtı yazan kişi olarak Yollug Tegin anılır. Bitik yazılı nesne demektir; bitikme yazan, yazıcıdır. Yollug Tegin, hem Kül Tigin hem Bilge Kağan yazıtlarının yazıcısı olarak Türk kültür tarihinde ismi bilinen ilk müellif–hakkak örneklerinden biridir.

Sonuç

Bu derste Kül Tegin yazıtının güney yüzündeki pasajlar üzerinden bark inşası, adınçıl nitelemesi, süsleme fiilleri, zamir çekimleri, akuzatif ekleri, tat ve on ok halkı gibi kavramların dilsel ve kültürel bağlamı açıklanmış; Eski Türkçede hem mimari hem de dil bilgisel yapıların son derece gelişmiş olduğu ortaya konmuştur.

 

Purpose of the Lesson

The purpose of this lesson is to examine the continuation of the south face of the Kül Tegin inscription and to explain the meanings of expressions such as “anar adınçıl bark yarattırdım,” the functioning of causative structures, the semantic fields of bark, adınçıl, bediz, tokutmak, the structure of third-person possessive and accusative markers, and the linguistic background of architectural and ornamental terminology in Old Turkic.

Main Themes

  1. The Concept of Bark and Expressions of Construction

The word bark refers not to an ordinary house but to a monumental tomb or mausoleum. It denotes the entire architectural complex. Yarattırmak expresses the causative sense “to have built.”

  1. The Meaning and Origin of Adınçıl

Adınçıl means other, distinct, extraordinary. It is related to Old Uyghur adın and adınsıh. It emphasizes that the bark was constructed in an extraordinary manner.

  1. Third-Person Possessive and Accusative Suffixes

The phrase için taşın adınçıl bediz urturtum contains both a third-person possessive suffix and an accusative marker. Old Turkic uses three types of accusative markers: y after simple nouns, ne after possessive forms, and nI after pronouns.

  1. The Meanings of Bediz and Tokutmak

Bediz means ornament or carving; bediz urturtum means “I had it ornamented.” Tokutmak means “to strike, to chisel,” referring to stone-working techniques.

  1. Anar, Anı, Ança and the Pronoun Root

Anar means “toward him/her/it.” Forms such as anı, anın, anta, ança stem from the root an, showing the richness of Old Turkic demonstratives.

  1. References to the On Ok and Tat Peoples

The text mentions the On Ok people and their Tat groups, referring to Iranian populations in Central Asia. The deeds recorded on the monument are said to be visible to them.

  1. Bengü Stone and the Emphasis on Permanence

Bengü taş means “eternal stone.” The inscription states that the stone was placed in an accessible location so that all might see and understand it.

  1. The Role of Yollug Tegin as Scribe

Yollug Tegin is named as the writer. Bitik means written document; bitikme means writer. He is one of the earliest known named scribes in Turkic history.

Conclusion

This lesson demonstrated the linguistic, cultural, and architectural dimensions of the passage, showing the richness of Old Turkic morphology and the monumental intention behind the Kül Tegin inscription.