MEHMET ÖLMEZ, KÖK TÜRK YAZITLARI: KÜL TİGİN OKUMALARI 8. SEMİNER ÖZETİ

Seminerin Amacı

Bu seminer, Kül Tegin Yazıtı’nın doğu yüzünde yer alan pasajların ayrıntılı filolojik çözümlemesini yapmak; özellikle yön bildiren yapılar, kavim adlarının okunuşu, görev ve unvan terimleri, fiil kökleri, tabu sözler, matem terimleri, sayı ve çoğul ekleri ile erken Türk toplumunun siyasi-idari örgütlenmesine dair ifadelerin anlamını açıklamayı amaçlar. Metindeki her kelime hem tarihsel bağlamı hem de Türkçenin farklı dönemlerinden örneklerle karşılaştırılarak değerlendirilmiştir.

Ana Temalar

  1. “Sülepen Tört Bulun” İfadesi ve Erken Türklerde Yön–Kavim İlişkisi

Metindeki “Sülepen, tört bulundaki bodunu kop almış, kop baz kılmış” cümlesi açıklanır; sü/sülemek fiilinin asker–ordu anlamları, “bulun” sözcüğünün yön/cihet bildirimi, “kop” ve “almak” fiillerinin fetih bağlamındaki kullanımı tartışılır. Dört yöndeki halkların tamamen ele geçirilmesi ve bağımlı hâle getirilmesi ifade edilerek siyasi hâkimiyet anlatısının dilsel temelleri gösterilir.

  1. Askerî ve İdari Unvanların Tarihsel Anlamları

“Sübaşı”, “çavuş” gibi unvanların tarih boyunca değişen işlevleri karşılaştırılır; bu unvanların Osmanlı, Selçuklu ve daha eski dönemlerde farklı görevleri ifade ettiği açıklanır. Bu karşılaştırmalar, yazıtlardaki görev adlarını yanlış modern anlamlarla okumamamız gerektiğini vurgular.

  1. “Baz/Banlı” Kavramı ve Kaybolmuş Fiil Kökleri

“Baz” sözcüğünün bağımlı kılmak anlamı taşıdığı ve kökü kaybolmuş “umak/bamak” fiilleriyle ilişkili olduğu belirtilir. Bu fiillerin günümüz Türk dillerinde yaşamaması, fakat tarihsel metinlerde izlerinin bulunması Eski Türkçenin fiil türetme sisteminin yapısını göstermektedir.

  1. “Başlıgık–Tizligik–Yüküntür–Sökür” Dizilerindeki Ses ve Ek Yapısı

Metindeki paralel yapılar ve aliterasyonlar açıklanır; baş–başlık, tiz–tizlik kavramlarının güç, bağımsızlık ve gurur ile ilişkisi tartışılır. “Yükünmek, sökmek, yüküntürmek” gibi fiillerin tarihsel anlamları verilir; özellikle “yükünç”ün eski dini metinlerde secde anlamıyla kullanımına dikkat çekilir.

  1. Coğrafi Yönler ve Sınır Tasvirleri

“Kadırkan Dağları” ve “Demir Kapı” gibi yer adlarının tarihsel karşılıkları açıklanır; bu ifadelerin bir sınır çizme, hâkimiyet alanını belirleme işlevi olduğu vurgulanır. “İlgeri, keri” gibi yön bildiren sözcüklerin filolojik kökeni ve lehçelerdeki yansımaları değerlendirilir.

  1. “Ekin Ara İdi Öksüz Kök Türk” İfadesinin Tartışmalı Yorumu

Köktürk adlandırmasının tek geçtiği satırlardan biri olan bu bölümün yorumu ele alınır. “Kök”ün gök/sema anlamındaki kelimeyle ilişkisi, “öksüz/oksuz”un örgütsüz anlamı, Willy Bang’ın Köktürk→Gök Türk yorumunun tarihçesi ve bu adlandırmanın modern araştırmalardaki tartışma alanı ayrıntılı biçimde açıklanır.

  1. “Bilge–Alp–Buyruk” Unvanlarının Siyasi Anlamı

Hakan ve yöneticilerin “bilge” ve “alp” olarak nitelendirilmesi, Eski Türk siyasi ideolojisinin bir göstergesi olarak ele alınır. Clauson’un alp/bahadır tartışmasına değinilir; bilgelik ve kahramanlık kavramlarının devlet yönetiminde merkezi bir rol oynadığı belirtilir.

  1. Halk–Bey İlişkisi ve “Tüz Ermiş” İfadesi

“Beyleri yeme, bodunu yeme tüz ermiş” cümlesi toplumsal uyum, huzur ve adalet düzenini gösteren bir yapı olarak yorumlanır. Eski Türk toplumunda çatışma–barış dengesi ve yöneten–yönetilen ilişkileri dilsel verilerle açıklanır.

  1. “Elik Tutup Törü Kılmak”: Devleti Yönetme ve Yasayı Düzenleme

“El, ilik, töre” kavramlarının tarihsel gelişimi üzerinden devletin düzenlenmesi, yasaların oluşturulması ve hanedanın meşruiyetini sağlayan yapılar ele alınır. Törü/töre, ö/öe değişimi, ordo–orto–töpe gibi örneklerle fonolojik evrim açıklanır.

  1. “Kergäk Bolmak”: Hakanların Ölümü İçin Kullanılan Tabu Sözcük

Ölmek fiilinin hakanlar için kullanılmaması ve bunun yerine “kergäk bolmuş” gibi ifadelerin tercih edilmesi açıklanır. Osman Nedim Tuna, Giraud ve Talat Tekin’in görüşleri karşılaştırılır; kergäk sözcüğünün hem anlam hem de fonetik bakımından problemli yapısı ayrıntılı biçimde tartışılır.

  1. Matem ve Ağıt Terimleri: “Yoğçu–Sığıtçı”

Yoğ/yoğlamak (cenaze töreni) ve sığıt/sığıtmak (ağlamak, feryat etmek) kavramları açıklanır; bunun yuğ değil yoğ şeklinde okunması gerektiği vurgulanır. Eski Türklerde cenaze töreninin bir yıl sonra yapılması gibi kültürel bilgiler metne bağlanır.

  1. Kavim Adları ve Coğrafi Bağlantıları

Tavgaç (Çin), Töpöt (Tibet), Apar (Avar), Purım (Bizans), Kırkız, Otuz Tatar, Kıtan, Tatav ve özellikle yanlış okunmuş “çöl/çüllük” tartışması değerlendirilir. Çöl kelimesinin Türkçeye geç dönemlerde girdiği; metindeki formun aslında bir kavim adı (Çülük) olduğuna dair filolojik kanıtlar sunulur.

  1. “Külük Kağan” ve Soy–Sülale Üzerine İfadeler

“Külük”ün “şöhretli/ünlü” anlamı açıklanır; ardındaki satırlarda küçük kardeşin kağan oluşu, çocukların kağan oluşu ve soyun yönetim içindeki konumu değerlendirilir. “İni–eçi, oğul, kan” gibi akrabalık terimlerinin anlamı tarihsel bağlamla ele alınır.

  1. Devletin Çöküş Sebepleri: Cahil ve Kötü Kağanların Yükselişi

“Biliksiz kağan”, “yavlak kağan” ifadeleri üzerinden devletin bozulma sürecinin anlatıldığı belirtilir. Yavlak, yavız ve yavrımak gibi sözcüklerin kötüleşme–zayıflama eksenindeki anlam alanı gösterilir.

Sonuç

Bu seminer, Eski Türkçenin ses yapısı, fiil sistemleri, unvanlar, yön ifadeleri, kavim adları, tabu sözler ve kültürel kavramlar üzerinden Kül Tegin Yazıtı’nın doğu yüzüne dair derin bir filolojik ve tarihsel okuma sunar. Dilsel çözümlemeler hem metnin siyasî içeriğini hem de erken Türk toplumunun kültürel kodlarını anlamayı sağlamıştır. Böylece yazıtın anlam ağı daha bütünlüklü yorumlanmış ve sonraki seminerler için sağlam bir altyapı oluşturulmuştur.

 

Purpose of the Seminar

This seminar aims to provide a philological and historical analysis of the passages on the eastern side of the Kül Tegin inscription. It focuses on directional expressions, tribal names, military and administrative titles, verb roots, taboo expressions for death, mourning terminology, plural markers, and the political organization of the early Turkic state. Each term is examined through historical context and comparative data from various Turkic languages.

Main Themes

  1. The Expression “Sülepen Tört Bulun” and Directional–Tribal Relations

The phrase describing the conquest of “the peoples of the four directions” is analyzed, explaining the meanings of sü, bulun, kop, and almak within the political rhetoric of domination and subjugation.

  1. Historical Development of Military and Administrative Titles

Titles such as sübaşı and çavuş are compared across historical periods, showing how their meanings shifted over time and why the titles in the inscriptions must not be interpreted through later usages.

  1. “Baz/Banlı” and Lost Verb Roots

The term baz is explored alongside the extinct verbs umak and bamak, illustrating how Old Turkic verb formation once operated and how some roots disappeared in later periods.

  1. Parallel Structures: “Başlıgık–Tizligik–Yüküntür–Sökür”

Morphological patterns and alliteration in these expressions are discussed; baş and tiz indicate pride and strength, while yükünmek and sökmek reflect ceremonial or submissive physical acts.

  1. Geographical Boundaries and Directional Terminology

The seminar clarifies references to the Kadırkan Mountains and the Iron Gate, discussing how these terms define the political boundaries of the Türk state.

  1. The Controversial Phrase “Ekin Ara İdi Öksüz Kök Türk”

The sole occurrence of Kök Türk in this context is examined. Competing interpretations (e.g., “Blue Turk,” “Sky Turk,” or simply “Türk”) are compared through linguistic and historical evidence.

  1. Political Connotations of “Bilge–Alp–Buyruk”

The titles describing wisdom and heroism reflect the ideological expectations of rulers, supported by comparisons with later Turkic and Mongolic traditions.

  1. Social Harmony and the Expression “Tüz Ermiş”

This phrase reflects societal order and stability, indicating harmony between rulers and the people.

  1. “Elik Tutup Törü Kılmak”: Governance and Legal Order

The concepts of el/ilik (state) and törü (law, custom) are examined, showing how the ruler’s role in shaping legal order is conveyed through linguistic structures.

  1. “Kergäk Bolmak” as a Taboo Term for Death

The seminar explores this unique verb phrase used exclusively for royal deaths, reviewing interpretations by Giraud, Osman Nedim Tuna, and Talat Tekin.

  1. Mourning Terminology: “Yoğçu–Sığıtçı”

The linguistic and cultural aspects of mourning ceremonies are explained, including the distinction between yoğlamak and sığıtmak.

  1. Tribal Names and Their Historical Settings

Tribal and regional names such as Tavgaç, Töpöt, Apar, Purum, Kırkız, Otuz Tatar, Kıtan, and Tatav are contextualized; the misreading of çöl/çöllük is corrected to the proper tribal name Çülük.

  1. “Külük Kağan” and Dynastic Concepts

The meanings of külük (renowned), ini (younger brother), eçi (elder brother), kan (father), and oğul (child) are analyzed to explain succession and kinship structures.

  1. Causes of State Decline: Ignorant and Wicked Khagans

The expressions biliksiz kağan and yavlak kağan are interpreted as indicators of moral and political decline within the ruling dynasty.

Conclusion

This seminar deepens the understanding of Old Turkic linguistic structure and political thought through detailed analysis of vocabulary, grammar, cultural terminology, and historical references. It illuminates both the ideological foundations of the Türk state and the literary sophistication of the Kül Tegin inscription.