ÖMER TÜRKER, ABDULKÂHİR EL-BAĞDÂDÎ, USÛLİ’D-DÎN 3. SEMİNER ÖZETİ

Seminerin Amacı

Bu seminerin amacı, Abdülkâhir el-Bağdâdî’nin Usûlü’d-dîn eserinde yer alan sıfatlar meselesini açıklamak, kelâm geleneğinin Tanrı’nın zatı ile sıfatları arasındaki ilişkiyi nasıl temellendirdiğini ortaya koymak ve ahadiyet–vahdaniyet ayrımı, subûtî sıfatların mahiyeti, Mutezile’nin tâtîl yaklaşımı, Eş‘arîliğin sıfat anlayışı ve ahvâl teorisinin tarihsel bağlamını sistematik şekilde ele almaktır. Seminer, sıfatlar tartışmasının kelâm düşüncesinde neden merkezi bir yer tuttuğunu ve ulûhiyet anlayışını nasıl belirlediğini gösterir.

Ana Temalar

1. Sıfat Meselesinin Kelâm İçindeki Merkezi Konumu

Sıfatlar, kelâmın en temel ve mezhepler arası ayrımı belirleyen başlıca tartışma alanıdır. Fahreddîn Râzî’nin ifadesiyle tüm sıfat tartışmaları vahdaniyet ve ulûhiyet meselelerinde düğümlenir. Ahadiyet Tanrı’nın dış ortaklıktan bağımsız mutlak tekliğini, vahdaniyet ise Tanrı’nın zatında hiçbir çokluğun bulunmadığını ifade eder. Kelâm geleneği, teşbih ve tenzih uçları arasında mutedil bir tevhid anlayışı kurmayı hedefler.

2. Ahadiyet ve Vahdaniyet Ayrımının Temellendirilmesi

Ahadiyet Tanrı’nın zatının dışta hiçbir ortağının olmaması anlamına gelirken, vahdaniyet Tanrı’nın zatında hiçbir türlü bölünme veya bileşiklik bulunmaması demektir. Zatî sıfatlar zatın başka bir anlamı değil, zatın kendisinin kavramsallaştırılmış yönleridir. Bu nedenle filozofların Tanrı’yı “mahzâ varlık” olarak tanımlayan yaklaşımı, kelâmcılar tarafından yetersiz bulunur.

3. Subûtî Sıfatlar Sorunu

Subûtî sıfatların zatın dışında anlamlar ifade ettiği iddiası, “taaddüdü kudemâ” sorununu doğurur. Mutezile bu gerekçeyle subûtî sıfatları ya tamamen olumsuzlar ya da zatla aynîleştirir. Ancak Kur’an’ın ilim, kudret, irade gibi sıfatları doğrudan Tanrı’ya nispet etmesi bu yaklaşım için sorun oluşturur. Bu tartışma, nas–dil–akıl ilişkisinin ne şekilde kurulacağını belirleyen temel problem hâline gelir.

4. Dil – Nas – Akıl Döngüsü

Sıfatlar tartışması kelâm düşüncesinde nas, dil ve akıl arasında dönen bir süreç olarak açıklanır. Tevil sadece lafzî değil, ontolojik bir işlemdir. Sıfatların anlamı yorumlanırken Tanrı’nın zatına uygunluk esas alınır. Kelâmcılar, aklın yorum yetkisini kabul ederken nasların belirleyiciliğini de korur; bu denge sıfatlar bahsinin metodolojik omurgasını oluşturur.

5. İrade Sıfatı ve Kader Meselesi

İrade sıfatı Mutezile için en zorlayıcı konudur. İrade ezelî kabul edilirse âlemin de ezelî olması gerekir; hadis kabul edilirse Tanrı’nın iradesi zamana bağlı hâle gelir. Bu sebeple Mutezile “mahalle olmayan hadis irade” teorisini geliştirir. Buna göre irade yenilenir fakat bir mahalde bulunmaz. Kelâmcılar ise gerçek iradenin dış bir gerekçe olmaksızın tercih edebilme gücü olduğunu savunur.

6. Ahvâl Teorisi

Ebü Hâşim el-Cübbâî’nin geliştirdiği ahvâl teorisi, subûtî sıfatları reddetmeden fakat onları zatla özdeşleştirmeden açıklamaya çalışır. Hal, varlık ve yokluk kategorilerine girmeyen fakat etkisi bulunan bir durumdur. Allah’ta “ulûhiyet hali”nin bulunması, O’nun âlim, kadir, mürid gibi hallere sahip olmasını açıklar. Bu teori Mutezile’nin sıfat–zat ilişkisini koruma girişimidir.

7. Eş‘arî Geleneğin Yaklaşımı

Eş‘arîlik, sıfatları kadim kabul eder ve “lâ hiye aynuhu ve lâ hiye gayruhû” formülünü benimser. Buna göre sıfatlar ne zatın aynısıdır ne de zatın bütünüyle başkasıdır. Bu yaklaşım taaddüdü kudemâ itirazını geçersiz kılmayı hedefler. Ayrıca kelâm-ı nefsî ile kelâm-ı lafzî ayrımı yapılarak Kur’an’ın kadimliği meselesi temellendirilir.

8. Kelâm Geleneğindeki Görüş Çeşitliliği

Kelâmcılar arasında sıfatların mahiyeti ve Tanrı–sıfat ilişkisi konusunda tam bir görüş birliği yoktur. Mücessime ve müşebbihe gibi gruplar sıfatları cisimsel anlamlara indirgerken, Mutezile tüm sıfatları tevil eder. Eş‘arî ve Mâtürîdî gelenek ise orta yolu temsil eder. Bu çeşitlilik sıfatlar meselesinin kelâm tarihinde neden en tartışmalı alan olduğunu gösterir.

Sonuç

Bu seminerde sıfatlar meselesinin kelâm düşüncesindeki merkezi konumu ortaya konmuştur. Ahadiyet–vahdaniyet ayrımı, subûtî sıfatların mahiyeti, Mutezile’nin tâtîl yaklaşımı, Eş‘arîliğin sıfat anlayışı ve ahvâl teorisi Tanrı’nın zatı ile sıfatları arasındaki ilişkinin tarih boyunca nasıl tartışıldığını göstermiştir. Kelâm geleneği, nas–dil–akıl üçlüsünü birlikte kullanarak Tanrı’nın aşkınlığını korurken nasların ifade ettiği sıfatları da inkâr etmeyen dengeli bir ulûhiyet öğretisi kurmaya çalışmıştır. Sıfatlar meselesi böylece hem tevhid anlayışının hem de kelâmın metodolojik yapısının en belirleyici alanı olarak ortaya çıkmıştır.

 

Purpose of the Seminar

The purpose of this seminar is to explain the discussion of divine attributes in al-Baghdādī’s Usūl al-dīn, to show how the kalām tradition conceptualizes the relationship between God’s essence and His attributes, and to present systematically the historical debates on ahadiyya–wahdāniyya, the nature of affirmative attributes, the Mu‘tazilī approach of negation (ta‘ṭīl), the Ash‘arite understanding of attributes, and the theory of aḥwāl. The seminar clarifies why the issue of attributes occupies a central place in kalām thought and how it determines the understanding of divinity.

Main Themes

1. The Central Position of the Attributes Problem in Kalām

The attributes issue is one of the oldest and most defining topics in kalām; sectarian differences emerge primarily from how attributes are understood. As Fakhr al-Dīn al-Rāzī states, all discussions on attributes ultimately converge on the issues of unity (wahdāniyya) and divinity (ulūhiyya). Ahadiyya expresses God’s absolute uniqueness beyond all external association, while wahdāniyya expresses the inner indivisibility of the divine essence. The kalām tradition seeks a balanced understanding of tawḥīd between the extremes of anthropomorphism and excessive transcendence.

2. The Justification of the Distinction Between Ahadiyya and Wahdāniyya

Ahadiyya signifies that God has no partner or equal externally, whereas wahdāniyya means that God’s essence contains no plurality, composition, or division. Essential attributes (existence, pre-eternity, everlastingness, dissimilarity to the created, unity) do not represent meanings added to the essence but are conceptual expressions of the essence itself. For this reason, the philosophers’ view that God is “pure existence” is considered insufficient by kalām theologians.

3. The Problem of Affirmative (Substantive) Attributes

The main question is whether the affirmative attributes, if understood as meanings distinct from the essence, would compromise God’s unity by implying multiple eternal entities. The Mu‘tazila therefore either negate these attributes entirely or identify them with the essence. However, the Qur’an’s explicit attribution of knowledge, will, and power to God creates tension for this approach. This debate reveals the methodological problem of how scripture, language, and reason interact.

4. The Cycle of Language, Scripture, and Reason

The attributes debate revolves around a continuous process linking revelation, linguistic interpretation, and rational analysis. Interpretation (ta’wīl) is not merely linguistic but ontological. When theologians interpret the meanings of attributes, the primary criterion is preserving the transcendence of God’s essence. Kalām affirms the role of reason in interpretation while maintaining the authority of revelation, forming the methodological foundation of the attributes discussion.

5. The Attribute of Will and the Problem of Predestination

The attribute of will is the most challenging issue for the Mu‘tazila. If the divine will is eternal, then the world must also be eternal; if it is temporal, then God’s will becomes dependent on time. To avoid both problems, the Mu‘tazila proposed the theory of a “non-locative temporal will,” according to which will is renewed yet has no substrate. Kalām theologians, however, argue that true will is the ability to choose without an external determining cause.

6. The Theory of Aḥwāl

The theory of aḥwāl, developed by Abū Hāshim al-Jubbāʾī, seeks to explain affirmative attributes without negating them or identifying them with the essence. A “ḥāl” is a state that is neither existence nor non-existence but nonetheless has explanatory value. The “state of divinity” in God is said to give rise to states such as being knowing, powerful, and willing. This theory represents a Mu‘tazilī attempt to reconcile the relationship between attributes and essence.

7. The Ash‘arite Approach

The Ash‘arite school considers all attributes eternal and formulates the principle “neither identical to nor wholly other than the essence.” Attributes are neither the same as the essence nor entirely separate from it. This is intended to refute the objection of “multiple eternals.” The distinction between inner speech and articulated speech is used to ground the doctrine of the Qur’an’s eternality.

8. The Diversity of Views Within the Kalām Tradition

There is no absolute consensus among theologians regarding the nature of attributes and the relationship between God and His attributes. Certain literalist groups interpret attributes corporeally, while the Mu‘tazila reinterpret all attributes. The Ash‘arite and Māturīdī traditions represent a middle path. This diversity shows why the attributes issue is the most contested topic in the history of kalām.

Conclusion

This seminar clarified the central role of the attributes discussion in kalām thought. The distinction between ahadiyya and wahdāniyya, the nature of affirmative attributes, the Mu‘tazilite doctrine of negation, the Ash‘arite understanding of attributes, and the theory of aḥwāl demonstrate how the relationship between God’s essence and His attributes has been debated throughout Islamic intellectual history. The kalām tradition employs revelation, language, and reason together to preserve divine transcendence while affirming the attributes mentioned in scripture. Thus, the attributes issue emerges as the defining core of both the doctrine of divine unity and the methodological framework of kalām.