SALİME LEYLA GÜRKAN, DİNLER TARİHİ OKUMALARI, YAHUDİLİK 14. SEMİNER ÖZETİ

Seminerin Amacı

Bu seminerin amacı, Yahudi teolojisinin kurucu unsuru olan Tanrı inancını; tarihsel süreç, kutsal metinler, düşünsel gelenekler ve modern yorumlar bağlamında kapsamlı biçimde incelemektir. Tanah’ta şekillenen ve Rabbani yorumlarla doktriner hâl alan Tanrı tasavvurunun, felsefi yaklaşımlar ve mistik düşüncelerle geçirdiği dönüşüm değerlendirilmektedir. Ayrıca Tanrı’nın birliği, insanla ve özellikle İsrail ile ilişkisi, aşkınlık–içkinlik dengesi ve mezhepsel farklılaşmaların Tanrı anlayışını nasıl etkilediği ele alınmaktadır.

Ana Temalar

  1. Tanrı’nın Birliği ve Monoteizm

Yahudilikte en temel öğreti Tanrı’nın birliğidir. Şema duası bu inancın en açık ifadesidir. Tanah’ta politeizmle mücadele edilmesi monoteizmin tarihsel kökünü gösterir. “Ahad–Vahid” ayrımı, hem bir tek Tanrı hem de bölünemez birlik vurgusunu içerir.

  1. Tanrı–İsrail İlişkisi ve Ahit

Tanrı ile İsrail arasındaki ilişki ahit temellidir. Bu bağ, Tanrı’nın tarihe müdahil olmasını, seçilmiş halk düşüncesini ve ilahi emirlerin toplumsal düzen kurucu rolünü açıklar. İlahi iyilik, cezalandırma ve ödüllendirme hep ahit bağlılığı üzerinden anlam kazanır.

  1. Antropomorfik Anlatılar

Tanrı’nın eli, yüzü, kıskançlığı gibi insansı aktarımlar metinsel bir anlatım aracıdır. Rabbaniler ve özellikle Ortaçağ düşünürleri bunları mecazî yorumlamış; Tanrı’nın mutlak yüceliği nedeniyle maddî özelliklerden yoksun olduğunu savunmuşlardır.

  1. Ortaçağ Felsefesinde Tanrı
  • İbn Meymun: Tanrı tamamen aşkın, cisimsizdir; hakkında olumlu sıfatlar yüklemek mümkün değildir (selbi teoloji). Akıl yoluyla Tanrı’ya ulaşılabilir.
  • Halevi: Tanrı insanla ilişki kuran, tecrübe edilen bir varlıktır. İsrail’in tarihsel deneyimi Tanrı’nın varoluşsal bilinirliğidir.
    Bu iki çizgi Yahudi teolojisinin akılcı ve tecrübî yönlerini oluşturur.
  1. Kabalada Tanrı Tasavvuru

Kabala, Tanrı’nın hem aşkın hem içkin boyutunu açıklayabilmek için Ensof (sonsuz Tanrı) ile Sefirot (Tanrısal tezahürler) ayrımını geliştirir. Bu yapı evren–Tanrı ilişkisini panenteist düzlemde yorumlar. Tanrı’nın varlığı dünyada görünür hâle gelir: Şekinah.

  1. Modern Yaklaşımlar

Aydınlanma ve modern felsefe etkisiyle Tanrı:

  • Kimilerince evrensel etik ilke,
  • Kimilerince varoluşsal diyalog nesnesi (Buber’in “Ben–Sen” ilişkisi),
  • Kimilerince ise sosyokültürel kimlik odağı olarak yorumlanır.
    Mezhepler arasında yorum farkları belirginleşir.

Sonuç

Bu seminer, Yahudi teolojisinde Tanrı inancının tarih boyunca temel ilkesini yani tek, benzersiz ve yaratıcı Tanrı anlayışını koruduğunu; fakat dönemsel ihtiyaçlar, felsefi etkiler ve mistik yönelişlere bağlı olarak çoksesli ve zengin bir düşünsel yapı geliştirdiğini göstermektedir. Tanrı’nın İsrail ile ahit temelli yakın ilişkisi ve tarihe müdahalesi, geleneksel Yahudi inanç sisteminin omurgasını oluştururken; aşkınlık–içkinlik dengesi, antropomorfik dilin yorumu ve modern yaklaşımlardaki bireysel tecrübe vurgusu teolojinin esneyen ve yenilenen yönlerini ifade eder. Bütün farklılaşmalara rağmen Tanrı inancı, Yahudi kimliğinin ve dini yaşamın değişmez merkezi olmaya devam etmektedir.

 

Purpose of the Seminar

The purpose of this seminar is to provide a comprehensive analysis of the belief in God, which constitutes the core of Jewish theology, by exploring its historical development, scriptural foundations, philosophical interpretations, and modern transformations. It examines how the concept of God evolved from the narratives of the Tanakh to Rabbinic theology, how it was restructured through medieval philosophical reasoning and mystical interpretations, and how modernity reshaped the understanding of divine nature and presence within Judaism.

Main Themes

  1. Divine Unity and Monotheism

The most fundamental principle in Judaism is the unity of God. The Shema prayer represents the clearest expression of this doctrine. The struggle against ancient polytheism marks the historical foundation of Jewish monotheism. The distinction between “Ahad” and “Wahid” emphasizes both God’s oneness and indivisible unity.

  1. The God–Israel Relationship and Covenant

The bond between God and Israel is defined through the covenant, which explains God’s involvement in history and the theological concept of chosenness. Divine reward, punishment, and moral responsibility are all grounded in the covenant-based relationship.

  1. Anthropomorphic and Anthropopathic Language

Descriptions such as God’s “hand,” “face,” or “jealousy” function as narrative tools within scripture. Rabbinic and especially medieval thinkers interpreted these expressions metaphorically to maintain the transcendence and incorporeality of God.

  1. Medieval Philosophical Interpretations
  • Maimonides: emphasizes a transcendent, incorporeal, and abstract God; positive attributes cannot be ascribed (negative theology). God is known primarily through reason.
  • Judah Halevi: stresses a personal and relational God, encountered through religious experience and the historical existence of Israel.
    These approaches reveal rationalist and experiential strands within Jewish theology.
  1. Kabbalistic Theology

Kabbalah explains divine transcendence and immanence through the concepts of Ein Sof (the Infinite God) and the Sefirot (channels of divine manifestation). This creates a panentheistic framework in which God remains beyond the world yet is actively present within it through the Shekhinah.

  1. Modern Perspectives

Influenced by Enlightenment thought and existential philosophy:

  • Some define God as a universal moral principle,
  • Others emphasize interpersonal divine encounter (Buber’s “I–Thou”),
  • Still others approach God as a marker of communal identity.
    Different denominations express diverse theological attitudes.

Conclusion

This seminar reveals that while Jewish theology has preserved its core belief in a single, unique Creator throughout history, it has also developed a rich plurality of interpretations shaped by philosophical inquiry, mystical reflection, and socio-historical needs. The covenantal and historically active God remains essential to traditional thought, yet varying emphases on transcendence or immanence, reinterpretations of anthropomorphic language, and modern experiential approaches reflect Judaism’s dynamic ability to reinterpret divine reality. Despite these diversities, belief in God continues to serve as the central and unifying axis of Jewish religious life and collective identity.